header001

تأثیرگذاری علمی و حرفه‌ای پوری سلطانی

دکتر رحمت‌الله فتاحی*

قلمروی سازماندهی اطلاعات در ایران به لحاظ عملی وامدار شخصیتی است که بهطور عمیق شایسته واکاوی بیش از گذشته است. هرآنچه دربارۀ سجایای اخلاقی و حرفهای پوری سلطانی گفته و نوشته شود باز هم جای کار دارد. او شخصیتی استثنایی از نسل نخستین کتابداری ایران و از نخستین معلمان این رشته بود. بسیاری از کتابداران و اعضای هیئت علمی کنونی ایران دانشجوی وی بوده و از دانش و تجربه عملی و شخصیت حرفهای او تأثیر پذیرفتهاند. نوشته کوتاه حاضر تنها به تأثیرگذاری علمی و حرفهای وی اشاره دارد و به این جهت در مقام بیان جایگاه او در رشته و حرفه میباشد

 پوری سلطانی کارش را به‎طور جدی با راه‎اندازی مرکز آماده‎سازی کتاب تهران، تبراک[1]آغاز کرد. این مرکز با كتابخانه‌ها و مراكز آموزشی كتابداری آن دوران بر پایه همكاری و همیاری فعالیت می‌کرد و به‌طور عمده در زمینه پژوهش‌های كتابداری، برنامه‌ریزی كتابخانه‌ها و حوزه‌های اصلی و جنبی خدمات فنی كتابخانه‌ای، از انتخاب و تهیه كتاب گرفته تا سازماندهی و انتشار فهرست‌برگه‌های چاپی و تهیه فهرستگان ایران، متمركز بود (26، 1). هدف اصلی و فعالیت عمدۀ پوری سلطانی و تیمی که او هدایت می‎کرد، سازمان‎دادن به وضعیت سازماندهی اطلاعات در ایرانِ رو به رشدِ دهه‎های 1340 و 1350 بود. در این راستا، او تشخیص داد که ابتدا باید زیرساخت لازم برای این کار را فراهم نماید. به همین منظور، با تلاشی بی‎وقفه مقدمات فهرستنویسی و رده‎بندی مجموعه کتاب‎های برخی از کتابخانه‌ها را در تبراک فراهم کرد و حاصل کار را به شکل فهرست‌برگه‎های چاپی، در دسترس کتابخانه‎ها قرار داد. این فعالیت درست مانند کاری بود که از آغاز قرن بیستم در کتابخانه کنگره آمریکا راه افتاده بودآغاز شده بود. تأثیر این کار، نه تنها سرعت‎دادن به کار سازماندهی اطلاعات در کتابخانه‎هایی بود که فاقد فهرستنویس بودند، بلکه موجبات یکدستی در فهرستبرگه‎ها را در انواع کتابخانه‎ها فراهم ساخت. این فعالیت در زمان خود اقدامی بزرگ و بسیار سودمند به‌شمار می‎رفت. استفاده از استاندارد بین‎المللی فهرستنویسی توصیفی (آی‎اس‎بی‎دی) یکی دیگر از اقدام‎های وی در ایجاد یکدستیِ فهرستنویسی توصیفی در سطح ملی بود.

استاد سلطانی تهیه و تدوین ابزارهایی که برای سازماندهی اطلاعات مورد نیاز بود را همچنان با جدیت و پشتکار فراوان ادامه داد. این کار با ادغام تبراک در کتابخانۀ ملی و جان‎گرفتن این نهاد که تا آن زمان در وضعیتی نابسامان قرار گرفته بود داشت، بسیار گسترده‎تر شد. تألیف و انتشار منابعی چون خدمات فنی، فهرست مستند اسامی مشاهیر و مؤلفان، فهرست سرعنوان‎های فارسی، طرح‌های رده‎بندی و گسترش‎های آن، راهنمای مجله‎ها و روزنامه‎های ایران، اصطلاحنامه کتابداری، دانشنامه کتابداری و اطلاع‎رسانی، دستنامه فهرستنویسی کتاب‎های لاتین به فارسی، ق‍واع‍د و ض‍واب‍ط چ‍اپ‌ ک‍ت‍اب‌ (ش‍ام‍ل‌ ض‍واب‍ط ان‍ت‍ش‍ارات‍ی‌، ش‍ی‍وه‌نامه‌ خ‍ط ف‍ارس‍ی‌، ک‍ت‍اب‍ن‍ام‍ه‌ن‍وی‍س‍ی‌ و غیره)، تدوین نشانه مؤلف برای استفاده در رده‎بندی کتابخانه کنگره، اصول فهرستنویسی و رده‎بندی و ... از جمله فعالیت‌های علمی وی شناخته می شود. اهمیتِ این فعالیتِ پوری سلطانی از آن روست که این منابع هم در قلمرو آموزش‎های سازماندهی کاربرد دارند و هم در عرصه عمل در فهرست‎نویسی و رده‎بندی به‎طور گسترده از سوی مدرسان و دانشجویان و کتابدارانِ شاغل استفاده می‎شوند.

با راه‎اندازی دورۀ کارشناسی ارشد کتابداری در دانشگاه تهران و گنجانده ‎شدن دو درس فهرست‎نویسی در این مقطع، شایسته‎ترین معلم برای تدریس این درس، چه به لحاظ نظری و چه از بعد عملی، کسی نبود جز پوری سلطانی. دلیل این شایستگی کاملاً آشکار بود. او تجربه عملی بسیار زیادی در کار فهرست‎نویسی و تدوین استانداردهای آن داشت و به همین دلیل می‎توانست به شکل عملی و عمقی به تدریس بپردازد. نسل‎های نخستِ دانش‎آموختگان کارشناسی ارشد (از جمله نگارنده) همگی دانشجوی او بودند و به خاطر جدیت و صلابتی که به‌عنوان یک معلم داشت، دانش فهرست‎نویسی به درستی به نسل بعد انتقال یافت. به بیان دیگر، دانشجویان پیشین استاد سلطانی توانستند مجموعه عظیم کتاب‎هایی که فهرستنویسی نشده بود را سازماندهی کنند و در دسترس مراجعان کتابخانه‎ها قرار دهند. بنابراین چهرۀ پوری سلطانی را می‎توانستیم در پسِ قفسه‎های سازماندهی‎شده و آراستۀ کتابخانه ببنیم.

یکی دیگر از زمینه‎های تأثیرگذاری پوری سلطانی بر کتابداری ایران، همکاری او در تأسیس انجمن کتابداران ایران بود. او نقش بی‎همتایی در راه‎اندازی دوره‎های آموزشی انجمن در سطح کشور داشت. برخی از کتابدارانی که اکنون پیشکسوت یا بازنشسته شده‎اند، هرچند که دانشجوی وی در دوره کارشناسی ارشد دانشگاه تهران نبودند، توانستند از دانش و تجربه وی در این دوره‎ها که در شهرستان‎ها برگزار می‎شد، بهره برند. انتشار منظم «خبرنامه انجمن کتابداران ایران» و به‎ویژه مجله «نامه انجمن کتابداران ایران» تا اندازۀ زیادی به تلاش‎ها و حضور او چه در هیئت تحریریه و چه به‎عنوان نویسنده وابسته بود. هنوز هم کیفیت مقاله‎های این مجله، مثال‎زدنی است. در این زمینه، كمیته انتشارات انجمن از 1349، با سرپرستی پوری سلطانی که عضو كمیته ویرایشگران مجله‌های كتابداری در ایفلا نیز بود، تلاش کرد تا بر غنای انتشارات آن، به­ویژه «نامه انجمن» افزوده شود. نامه انجمن به لطف بخش جذاب نقد و معرفی كتاب آن، كه اهل نظر می‌نگاشتند، مقبول جامعه غیركتابدار هم واقع شد و شمارگان آن بعد از مدتی از 300 به 1500 نسخه رسید (254، 1).

پوری سلطانی در هر نهاد یا مراسمی که احساس می‎کرد می‎تواند اثربخش باشد، حضور می‎یافت و همکاری می‎کرد. به یاد دارم که در نهم آبان 1381 دعوت انجمنِ تازه ‎تأسیس شده را برای حضور در همایشی درباره کتابخانه ملی پذیرفت. در این همایش کامران فانی در زمینه گذشته کتابخانه ملی و پوری سلطانی دربارۀ وضعیت حال و آینده کتابخانه ملی سخنرانی کردند.خوشبختانه، در زمان حیات پوری سلطانی، چند مراسم برای بزرگداشت وی برگزار شد. با تشکیل دوباره انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران در اسفندماه 1379 و آغاز فعالیت جدی آن، توجه به پیشکسوتان و تقدیر از آنها در دستور کار قرار گرفت. در سال 1382 در گردهمایی بزرگ انجمن (مجمع عمومی سالانه) در سالن علامه ‎امینی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و طی مراسمی که سه وزیر وقت (وزیر علوم و وزیر ارشاد و وزیر بهداشت) در آن حضور داشتند از استاد سلطانی به همراه دکتر عباس حری، دکتر محمدحسین دیانی و نیز دکتر ماندانا صدیق ‎بهزادی به شایستگی تقدیر شد. در اسفندماه 1393 نیز کتابخانه ملی مراسم باشکوهی برای بزرگداشت وی برگزار کرد که بسیاری از چهره‎های شاخص و ملی در آن حضور یافتند. رونمایی از تندیس وی در سالن اصلی کتابخانه، در واقع حرکتی نمادین برای تقدیر از جایگاه حرفه‎ای و علمی او بود.

به لحاظ «باور به حرفه‎مندی» و به لحاظ «پایبندی به نظم و انضباط کاری» و نیز به لحاظ «استقامت در کارهای حرفه‎ای و علمی» پوری سلطانی الگوی وزین و تأثیرگذاری است. آنچه حرفۀ ما در دورۀ کنونی و در فضای آتی خود نیاز دارد، وجود افرادی دانشمند و باصلابت و خدمت‎گزار همچون پوری سلطانی است.

یادداشت:

فتاحی، رحمت‎الله، رضا رجبعلی‎بگلو، سمیه‎سادات آخشیک (1393). گذری و نظری بر گذشته، حال و آینده کتابداری و اطلاع رسانی در ایران: نگاهی به شکل‎گیری، دستاوردها و چالش‎های توسعه علم اطلاعات و دانش‎شناسی. شیراز: مرکز منطقه‎ای اطلاع‎رسانی علوم و فناوری

*استاد علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه فردوسی مشهد

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید