header001

انجمن علمی و جامعۀ علمی: سیاست‌ها، راهبردها، و شاخص‌های ارزیابی و تعامل

(با تاکید بر انجمن علم اطلاعات و دانش‌شناسی ایران)

حمید محسنی

  پیشنهاد نگارش این یادداشت انتقادی زمانی مطرح شد که نقدها و دیدگاه‌های تعدادی از متخصصان این حوزه در اجتماع مجازی "کتابداران ایران" منتشر شد. به‌همین دلیل، تلاش می‌شود تا ساختار این مقاله کم‌وبیش الگویی از همان فضای بحث و دیدگاه‌ها باشد. نویسنده معتقد است که انجمن‌های علمی و جامعۀ علمی و حرفه‌ای مرتبط با آن (مثل نهادهای آموزشی و پژوهشی، کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، متخصصان، محققان، منتقدان، و سایر اعضای جامعه و حتا سایر انجمن‌ها) یک پیکرۀ واحد است: یعنی انجمن چیزی جدا از جامعۀ حرفه‌ای و حتا کل جامعه نیست یا نباید باشد و حیات و پویایی آن نیز بیش از هر چیز به تلاش و کارایی کل جامعه به‌ویژه جامعۀ حرفه‌ای مرتبط با آن وابسته است، و برعکس. بر همین اساس، لبۀ تیز انتقادات و پیشنهادات احتمالی هم به سوی انجمن است و هم نهادهای آموزشی و پژوهشی، کتابخانه‌ها و سایر نهادهای ملی مرتبط با آن، اعضا و متخصصان این حوزه و حتا برخی از نهادهای فراحوزه‌ای‌. دیگر آن که به‌جای نقد و ارزیابی برخی از اقدامات و برنامه‌های خاص، بیشتر به سیاست‌ها، راهبردها و برنامه‌های کلان مرتبط با انجمن، نهادهای حوزه و جامعۀ حرفه‌ای توجه شد تا مقدمه‌ای فراهم شود برای نقد و ارزیابی برخی از اقدامات و برنامه‌های خاص‌تر انجمن و سایر نهادهای حوزه در آینده.

جیمز میل نظریه‌پرداز و از بنیانگذاران اقتصاد کلاسیک در ایتدای قرن نوزدهم بر نقش «دیده‌بانی» مطبوعات تأکید داشت. با آغاز انقلاب مشروطه در ایران نیز این نقش در شعار «مطبوعات رکن چهارم مشروطیت» تجلی یافت. در همان دوران، این نقش دیده‌بانی چنان کارساز شد که بعضی صاحبان قدرت آن را برای منافع خود خطرخیز یافتند و عده‌ای چون میرزا جهانگیرخان صوراسرافیل، جان در آن راه گذاشتند. آنان سعی داشتند که با عبور از خطوط ترسیم شده از سوی قدرت وقت، بر بینش و آگاهی جامعه بیفزایند.در همان زمان در سرمقاله صوراسرافیل می‌خوانیم:01

«قلمی را که خدا در قرآن مجید بدان قسم خورده، نمی‌توان اسیر سلاسل و اغلال یک اداره مستبده کرد و مقید به قیود نظارت و ممیزی مستبدین و ظالمین نمود ... قلم، که ضامن عدل و آسایش یک کشور است، نباید محبوس چاه زندان بُخت النَصّرها باشد».

اما همه مطبوعات آن دوره، هم چندان مسئولانه عمل نکردند و در مسیر تنویر افکار و بینش‌بخشی حرکت نکردند.

در دوره دکتری، درسی با عنوان تاریخ مطبوعات داشتیم که زنده‌یاد دکتر رضوانی آن را تدریس می‌کرد. ایشان در تقسیم‌بندی دوره‌های تاریخی مطبوعات از سال‌هایی در اوان مشروطیت یاد می‌کرد که در آن نشریاتی ظهور کردند که آنها را «مطبوعات فحاش» می‌نامید. آن نشریات با اخذ امکانات مالی از یک گروه، بدترین فحاشی‌ها و تمسخرها را نثار جناح مقابل می‌کردند. کار دیگر گردانندگان آن نشریات این بود که مطالب محرمانه‌ای را از زندگی خصوصی شاهزادگان و صاحب‌منصبان می‌یافتند. به آنان خبر می‌دادند که فقط در قبال دریافت پول مطلب را منتشر نخواهند کرد. فرد بیچاره هم اغلب مجبور می‌شد که به این باجگیری تن دهد.

 دکتر رحمت‌الله فتاحی*

 میان خواندن و جهان‌بینی رابطه‌ای دوسویه وجود دارد. خواندن بر شناخت انسان از چیستی و چرایی پدیده‌ها و مفاهیم تأثیر دارد. شناخت برآمده از خواندن هم در جای خود می‌تواند موجب شکل‌گیری جهان‌بینی فرد شود. به‌بیان‌دیگر، شکل‌گیری تدریجی جهان‌بینی یا نگاه فلسفی انسان می‌تواند ناشی از خواندن باشد. این شکل‌گیری وابسته به چه چیز خواندن و چگونه خواندن است. جهان‌بینی و نگاه فلسفی به خواندن، تأثیر زیادی بر گزینش آنچه انسان‌ها می‌خوانند و آنچه درک می‌کنند دارد. باوجود رابطه مثبت و مستقیم میان خواندن و جهان‌بینی، هنوز بخش عمده جامعه به ارزش و تأثیر متقابل این دو در تحقق سعادت خود و جامعه پی نبرده‌اند. مقاله حاضر تلاش دارد تا با بحث پیرامون چنین رابطه و تأثیرگذاری و تأثیرپذیری، بر این نکته تأکید کند که یکی از عوامل کم خوانی و نخواندن و نیز باور نداشتن به ارزشمندی کتاب، ریشه در نوع نگاه و جهان‌بینی انسان‌ها دارد. همچنین تأکید می‌کند که کتاب یک موجود و یک هستی مانند سایر هستی‌هاست و می‌تواند معناها و مفاهیمی را برای شکل دادن به شناخت و ارتقای معرفت انسان به وی منتقل کند. برای شکل‌گیری چنین نگاهی به خواندن و کتاب، می‌توان از دوران کودکی و با آموزش مفاهیم فلسفی به کودکان آغاز کرد. در این صورت، عادت به خواندن و بهره‌گیری مادام‌العمر از کتاب می‌تواند به‌سادگی در اعضای جامعه به وجود آید، ریشه گیرد و نگاه انسان‌ها را ارتقاء دهد.

دکتر رحمت‌الله فتاحی*

قلمروی سازماندهی اطلاعات در ایران به لحاظ عملی وامدار شخصیتی است که بهطور عمیق شایسته واکاوی بیش از گذشته است. هرآنچه دربارۀ سجایای اخلاقی و حرفهای پوری سلطانی گفته و نوشته شود باز هم جای کار دارد. او شخصیتی استثنایی از نسل نخستین کتابداری ایران و از نخستین معلمان این رشته بود. بسیاری از کتابداران و اعضای هیئت علمی کنونی ایران دانشجوی وی بوده و از دانش و تجربه عملی و شخصیت حرفهای او تأثیر پذیرفتهاند. نوشته کوتاه حاضر تنها به تأثیرگذاری علمی و حرفهای وی اشاره دارد و به این جهت در مقام بیان جایگاه او در رشته و حرفه میباشد

دکتر یزدان منصوریان*

 

یکی از موهبت‌هایی که دانشگاه‌های ما امروز کمتر از آن برخوردارند، بهره‌مندی از وجود «استادانِ کاریزماتیک» است. البته در همین ابتدا - برای پیشگیری از هر سوءتفاهم احتمالی - باید بر دو نکته تأکید کنم. نخست آنکه ما استادان ساعی، پژوهشگر و باسواد فراوان داریم. دست همهء این گرامیان را به گرمی می‌فشارم و برایشان آرزوی بهروزی دارم. در این یادداشت صحبت از یک ویژگی خاص در تعدادی از استادان پیشکسوت است که آنان را در میان همتایان ممتاز و متمایز می‌سازد. اطمینان دارم شما هم با من هم عقیده‌اید که چه بسا استادی در حوزه تخصصی خود از نظر علمی بهترین باشد، اما رفتار و منش او به گونه‌ای نباشد که برای دانشجویان نقشی الهام بخش ایفا کند. چنین استادانی بیشتر محققانی ساعی و پژوهشگرانی موفقند تا معلمانی پرشور و شورانگیز. دوم آنکه منظورم از «کاریزماتیک» - که گفته‌اند در فارسی به آن بگویید «فرهمندی» - معنای معمول و متداول آن در گفتمان عمومی است و غرضم آن فرهمندیِ «ابَر انسانی» نیست.

 فاطمه پازوکی*

 

وجود اجتماع علمى و همکاري‌هاى درون‌رشته‌اى و بين‌ رشته‌اى، علاوه بر آشنايى با تحولات و دستاوردهاى جديد، و تدوين معيارهاى ارزيابى قوت و ضعف کار علمى، امکان نظارت بر اعمال و اجراى هنجارها و ضوابط و جلوگيرى از انحرافات و انباشت و پيشرفت در محيط علم و پژوهش را فراهم مى‌کند. يکى از ويژگى‌هاى مهم اجتماع علمى فراهم شدن امکان ايجاد ارتباط بين دست‌اندرکاران علم و پژوهش است که در قالب «انجمن» تبلور می‌یابد.

دکتر رحمت‌الله فتاحی*

تحولات اجتماعی و حرفه‌ای نشانه پویایی جامعه به شمار می‌آید. در واقع، هر جامعه‌ای در تعامل با روندهای اجتماعی، اقتصادی، آموزشی، علمی و غیره، تلاش می‌کند تا در راستای هدف‌ها و رسالت‌های خود واکنش نشان دهد. این امری طبیعی و بدیهی است. عکس آن نیز می‌تواند نشان از عقب‌نشینی و مرگ تدریجی جامعه باشد. حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی به عنوان حرفه‌ای که نقش زیربنایی در دسترسی جامعه به اطلاعات و دانش دارد، همواره در تلاش بوده است تا خود را با تحولات جدید و ارائه خدمات مناسب‌تر به جامعه سازگار کند. این سازگاری نه تنها در محتوا، کارکردها و خدمات آن جلوه کرده و می‌کند بلکه تحول در نام حرفه نیز بخشی از سازگاری کلی به شمار می رود.

 رحمت‌الله فتاحی*

می‌دانیم که مجلات علمی مهم‌ترین و گسترده‌ترین بستر تولید و توزیع دانش به شمار می‌آیند. کیفیت آن‌ها تابع بسیاری از عوامل گوناگون است. هر مجله‌ای تلاش می‌کند تا کیفیت خود را در قلمرو آموزش و پژوهش ارتقاء بخشد. رسیدن به مجموعه معیارهایی برای ارتقای کیفی و علمی مجلات کار آن‌چنان ساده‌ای نیست. به همین دلیل، مدیران مسئول، سردبیران و ناشران باید فرایند نسبتاً طولانی ای را طی کنند تا مجله آن‌ها بتواند رتبه "علمی-پژوهشی" را کسب کند. کمسیون بررسی نشریات علمی کشور، مسئول مدیریت و نظارت این فرایند است. مجله کتابداری و اطلاع‌رسانی نخستین نشریه قلمرو کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران بود که توانست در سال 1384 درجه علمی-پژوهشی را کسب نماید.

امیر ریسمانباف*

مدیریت دانش را می‌توان حوزه‌ای موضوعی دانست که به رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی ارتباط دارد. یکی از اهداف نگارش این گزیده نیز همین است که در قالب سه بخش نگاشته شده است. تلاش شده است آنچه را که در ادامه بصورت مجمل می‌آید، بنابر اقتضای فضای مجازی به‌صورت موجز آورده شود. بدیهی است که هر بند از این نوشتار، در جای خود مستعدّ بسط و تفصیل است که مجال دیگری را می‌طلبد. با این‌حال تلاش شده است در بخش نخست به تشریح گوناگونی رویکردهای مختلف به مدیریت دانش پرداخته و ارتباط مدیریت دانش و مدیریت اطلاعات در بخش دوم روشن‌تر شود و در پایان نیز دیدگاه رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی نسبت به مدیریت دانش در برابر سایر رشته‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد.

*دکتر رحمت الله فتاحی

نشاط زندگی به پویایی آن است. این پویایی است که همراه خود شور و شوق "بودن" را به ارمغان می آورد. تفاوت آدمها هم در همین است: پویایی و شور و شوق. دوره چهارم فعالیت انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران (شاخه خراسان)، همچون دوره های پیشین، با شور و شوق فراوان آغاز شده است. همین شور و شوق توانسته است نیرو ی لازم را برای گسترش فعالیتهای انجمن فراهم آورد. نخستین همایش انجمن در دوره جدید که در مهر 1391 در دانشکده علوم تربیتی و برای دانشجویان جدید سه دانشگاه فردوسی مشهد، امام رضا (ع) و پیام نور برگزار شد نشان داد که شور و شوق کتابداران و دانشجویان علم اطلاعات و دانش شناسی بسیار قوی و پر نشاط است. میزان استقبال از همایش و جذابیت برنامه هابی آن نیز حکایت از همین ویژگی کتابداران و دانشجویان داشت. این همایش عزم اعضای با صفا و پویای انجمن را در ادامه راه و خدمت بیشتر بیش از پیش راسخ نمود.