header001

ساخت ابزار در پژوهش‌های سواد اطلاعاتی: گزارش یک پژوهش بین‌المللی

دکتر حمید کشاورز[1]

در مقاله‌ای که توسط نگارنده و همکاران (2017) به تازگی در مجله لیبری به این آدرس و در قالب این فایل منتشر شده است، مراحل چندگانه ساخت، پرداخت و اعتباریابی ابزاری پژوهشی در یکی از زمینه‌های پژوهشی در سواد اطلاعاتی موسوم به خودکارآمدی سواد اطلاعاتی[1] توصیف شده است. نوشتار حاضر گزارشی مختصر است از چرایی و چگونگی ساخت این ابزار پژوهشی که می‌تواند در انجام پژوهش‌های مرتبط مفید فایده بوده و زمینه‌ساز ساخت ابزارهای مشابه در سایر حوزه‌های سواد اطلاعاتی توسط پژوهشگران این حوزه در کشور باشد. در ادامه، پس از شرحی مختصر از ضرورت ساخت ابزارهای پژوهشی در زمینه‌های پژوهشی مختلف علم اطلاعات بویژه سواد اطلاعاتی، چارچوب عملیاتی ساخت مقیاس فارسی خودکارآمدی سواد اطلاعاتی[2] ارائه می‌شود.

از صفحه حوادث روزنامه‌ها تا سواد اطلاعاتی

(سواد اطلاعاتی: رویکرد جوامع مترقی برای آماده سازی افراد در مدیریت چالش‌های اجتماعی)

دکتر رحمت الله فتاحی[1]

  بیشتر چالش‌های اجتماعی از قبیل اعتیاد، اختلافات خانوادگی، طلاق، انحرافات اخلاقی و جنسی، مشکلات حقوقی و مانند آن‌ها ناشی از ناآگاهی قشر گسترده‌ای از افراد جامعه است. این ناآگاهی می تواند به دلیل عدم توجه دولت‌ها به آموزش مردم در نحوه برخورد با مسایل و مشکلات و یا جلوگیری از آن‌ها باشد. ریشه دیگر ناآگاهی اجتماعی می‌تواند مربوط به عدم توانایی افراد در تفکر درست و منطقی در زمینه چالش‌های کنونی یا پیش رو باشد. در هر صورت، زندگی در جهان کنونی به دلیل تحولات شتابناک و غیر قابل پیش بینی، با چالش‌های بسیار گسترده و متنوع همراه است.

بهره‌گیری از مهارت‌های سواد اطلاعاتی به عنوان ابزاری برای انتفاع در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی

دکتر رحمان معرفت[1]

محمود سنگری[2]

imagesچکیده

  مطالعه امکان بهره‌مندی اقتصادی از مهارت‌های سواد اطلاعاتی قابل ارائه از طریق کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی در بین دانشجویان وافراد جامعه، موضوع اصلی مقاله حاضر است. این مقاله تلاش می‌کند تا با نگاهی به استانداردهای سواد اطلاعاتی ارائه شده از سوی انجمن کتابخانه‌های دانشکده‌ای و پژوهشی(ACRL)، جنبه‌های اقتصادی استانداردهای قابلیت سواد اطلاعاتی را استخراج نماید. بررسی استانداردهای سواد اطلاعاتی، شاخص‌های عملکرد و سنجه‌های برآیندی آن‌ها در شناخت جنبه‌های اقتصادی این استانداردها مؤثر خواهد بود. مقاله با بررسی الگوی هزینه - سودمندی پیشنهادی در برنامه‌ریزی کارگاه‌های سواد اطلاعاتی، تلاش می‌کند تا برای آمادگی در اجرای موفقیت‌آمیز برنامه‌های سواد اطلاعاتی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، با ارائه راهنمایی‌های مقتضی زمینه لازم را فراهم کند. جنبه‌های کلان اقتصادی سواد اطلاعاتی در پایان مقاله مورد اشاره قرار گرفته است.

کلیدواژه: سواد اطلاعاتی، کتابخانه‌ها، اقتصاد

مقدمه

  نگاهی گذرا به حجم بالای اخبار منتشر شده و بازتاب یافته در رسانه‌های داخلی و خارجی، لزوم توجه به سیاست‌های انقباضی در بودجه‌های دولتی را در سال‌های اخیر نشان می‌دهد. بودجه‌های دولتی در پی بحران‌های اقتصادی در عصر حاضر کاهش یافته است. دولت‌ها تلاش می‌کنند سیاست‌های انقباضی را در بودجه‌های خود رعایت کنند تا با چالش‌های کمتری مواجه شوند. به نظر می‌رسد با ظهور مسائل و چالش‌های مالی و انقباضی در بودجه‌های دولتی، کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی نیز به عنوان نهادها و مؤسساتی که متکی بر بودجه‌های دولتی هستند، آرام آرام باید تلاش نمایند تا بحث‌های مرتبط با اقتصاد اطلاعات و درآمدزایی را مدنظر خود قرار دهند.

  با این وصف، شاید بتوان با برخی برنامه‌ها و سياست‌ها، کتابخانه‌ها را به سازمان‌هایی درآمدزا (به صورت یک سازمان مستقل یا زیرنظر سازمان مادر) تبدیل کرد. با این پیش‌فرض به نظر می‌رسد با بهر‌ه‌گیری از آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی، بتوان منابع درآمدی مناسبی برای کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی ایجاد نمود. گرچه همواره کتابخانه را گاهی نهاد و گاهی سازمان در نظر می‌گیرند، اما از سوی دیگر در این وانفسای بحران مالی و اقتصادی، به نظر می‌رسد درآمدزایی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی برای ادامه حضور و تداوم زندگی آنان ضروری به نظر رسد.

  این موضوع زمانی اهمیت بیشتری می‌یابد که توجه کنیم که دولت‌ها بناچار در جهت قطع حمایت‌های مالی خود از کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی یا دست‌کم کاهش این کمک‌ها قدم برمی‌دارند. در صورتی که سهم کتابخانه‌ها از بودجه‌های سازمانی کم باشد و از سوی دیگر، وابستگی سازمان‌ها و نهادها به بودجه‌های دولتی براساس سیاست‌های دولت‌ها کمتر شود، به نظر می‌رسد توجه به موضوع بودجه و درآمدزایی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی اهمیت بسزایی خواهد داشت.

  ماتیوز (1387) بودجه را به مثابه کیکی خوشمزه و لذت بخش می‌داند که همواره مدیران تلاش می‌کنند بیشترین سهم را از آن بدست آورند. توجه به بودجه و چالش‌های مرتبط با آن در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی در برخی نشست‌ها و یادداشت‌ها، (همچون:معرفت، 1392، قاضی‌زاده و معرفت، 1392، نشست سرای اهل قلم، 1390) مورد اشاره قرار گرفته است و موضوع مقاله حاضر نیست. این مقاله، به بررسی نقش مهارت‌های سواد اطلاعاتی به عنوان ابزاری برای کسب درآمد درکتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی خواهد پرداخت. در واقع، با توجه به اینکه استانداردهای سواد اطلاعاتی نهایتاً برون‌دادشان با سواد اطلاعاتی کردن افراد است، به‌نظر می‌رسد پرداختن به موضوع سواد اطلاعاتی و استانداردهای آن در سطح کتابخانه بتواند کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی را از مزایای اقتصادی حاصل از بکار بردن و اجرایی کردن سنجه‌های برآیندی و قابلیت‌های این استانداردها متنفع نماید و بخشی از مسائل و مشکلات مرتبط با بودجه‌های کتابخانه‌ها را کاهش دهد.

  به دیگر سخن، این مقاله در تلاش است تا سواد اطلاعاتی را از دریچه اقتصاد اطلاعات مورد بررسی قرار دهد. نگاه اقتصادی به موضوع سواد اطلاعاتی در کنار نگاه آموزشی و فرهنگی موجود می‌تواند اهمیت اقتصادی آن روشن سازد. به نظر می‌رسد که داشتن نگاه آموزشی و فرهنگی به سواد اطلاعاتی، نمی‌تواند نافی نگاه اقتصادی به این مقوله باشد. جنبه‌های آموزشی و فرهنگی سواد اطلاعاتی در رشد و توسعه فرهنگی جامعه جایگاه خاص خود را دارد.

  نگارندگان مقاله حاضر معتقدند که تمرکز نکردن و نادیده انگاشتن جنبه‌های اقتصادی سواد اطلاعاتی توسط مدیران و برنامه‌ریزان حوزه سواد اطلاعاتی در کنار سایر عوامل و محدودیت‌های موجود در این حوزه، زمینه رشد نامتوازن و ناکافی توجه به مهارت‌های سواد اطلاعاتی در ایران شده است. در حالی که به نظر می‌رسد توجه مناسب به جنبه‌های متنوع این حوزه می‌تواند در رفع برخی از مسائل و مشکلات کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی بویژه در بخش درآمدزایی مثمر ثمر باشد.

   پریرخ (1386، ص. 86) معتقد است که "در نظام آموزشی کشورهای پیشرفته برنامه‌های آموزش سواد اطلاعاتی از دوران ابتدایی آغاز می‌شود" و در عین حال افراد به محض وارد شدن به دانشگاه نیز تحت آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی قرار می‌گیرند. در حالی که بجز ارائه درس "مبانی و روش‌های آموزش سواد اطلاعاتی" در دوره کارشناسی و برای دانشجویان علم اطلاعات و دانش‌شناسی، کمتر دانشگاهی در کشور (به استثنای برخی دانشگاه‌ها همچون دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دانشگاه دانشگاه فردوسی مشهد، دانشگاه سمنان و معدود دانشگاه‌های دیگر) به ارائه مهارت‌های سواد اطلاعاتی در قالب برنامه‌های منسجم و منظمبه عنوان قابلیت‌های لازم‌الاکتساب برای دانشجویان پرداخته‌اند.

  به عنوان نمونه، پریرخ (1386،ص. 87) خبر می‌دهد که در دانشگاه علوم پزشکی مشهد هر دانشجوی پزشکی زمانی می‌تواند وارد مرحله رزیدنتی شود که مهارت‌های دسترسی به اطلاعات و استفاده از اینترنت را گذرانده باشد. همچنین دانشگاه سمنان در سال 1384، مصوبه ای در شورای تحصیلات تکمیلی دانشگاه مبنی بر لزوم شرکت کردن دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه در کارگاه‌های سواد اطلاعاتی (شش ساعته) برنامه‌ریزی شده توسط کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه گذرانده است که این مصوبه اکنون در حال اجرا می‌باشد. توجه صرف به مخاطبان دانشگاهی نیز از جمله کاستی‌های توجه به مقوله سواد اطلاعاتی در سال‌های اخیر بوده است. به نظر می‌رسد طیف گسترده‌ای از مخاطبان سواد اطلاعاتی افراد عادی جامعه می‌باشند. نقش کتابخانه‌های عمومی درتوسعه سواد اطلاعاتی بسیار مهم و گسترده می‌تواند باشد.

جنبه‌های اقتصادی قابل استنباط از مهارت‌های سواد اطلاعاتی

  استانداردهای قابلیت سواد اطلاعاتی که توسط انجمن کتابخانه‌های دانشکده‌ای و پژوهشی(2000) منتشرشده است، مبنای بحث حاضر است. این استانداردها، شامل پنج استاندارد و بیست و دو شاخص عملی است. استانداردهای مذکور در ایران توسط افراد مختلفی به زبان فارسی ترجمه و بارها مورد استفاده قرار گرفته است. از جمله، علی‌حسین قاسمی (1385 )، رحمان معرفت و مرضیه عضدی (1386 )، فرهادی (1385)، عشرت زمانی (1382).

  ترجمه قاسمی (1385)، در سایت ایفلا[3] نیز درج شده و قابل بازیابی است. همچنین باید یادآور شد که اخیرا (2014) نسخه بازنگری شده استانداردهای مذکور منتشر شده است که به نظر می‌رسد در نسخه بازنگری شده بر تولید و خلق دانش، تاکید بیشتری صورت گرفته است. علاقمندان می‌توانند برای دستیابی به متن استانداردها به آثار مذکور مراجعه نمایند. تمرکز مقاله حاضر، پرداختن به جنبه‌های اقتصادی قابل استنباط از مهارت‌های سواد اطلاعاتی می‌باشد. برای مشخص شدن جنبه‌های اقتصادی سواد اطلاعاتی، نگاهی تحلیلی به استانداردهای سواد اطلاعاتی و سنجه‌های برآیندی آن می‌تواند مفید باشد.

الف) جنبه‌های اقتصادی استاندارد اول وشاخص‌های عملکرد آن

  بررسی استاندارد 1 و شاخص‌های عملکرد ونیز سنجه‌های برآیندی آن نشان می‌دهد که به نظر می‌رسد برخی جنبه‌های اقتصادی بتوان از این استاندارد استنباط کرد. شاخص عملکرد 3 در استاندارد اول به صورت خاص به موضوع هزینه‌ها و منافع مترتب با کسب اطلاعات مورد نیاز کاربران می‌پردازد.

جدول1. استاندارد اول و برون دادهای اقتصادی قابل فرض برای آن

استاندارد اول شاخص عملکرد خلاصه سنجه برآیندی (قابلیت مورد انتظار) برخی مصداق های قابل فرض برون داد اقتصادی استاندارد اول

دانشجوی‌ باسواد‌‌ اطلاعاتی، ماهیت و گستره‌ی اطلاعات مورد نیاز خود را تشخیص می‌دهد.

دانشجوی با سواد اطلاعاتی، نیاز به اطلاعات را تعیین و آن را به روشنی بیان می‌کند.

مشورت با اساتید، شرکت در بحث‌های کلاسی، گروه‌های کاری و بحث‌های الکترونیکی، تهیه و تدوین پرسش‌های مرتبط با نیاز اطلاعاتی، بررسی منابع اطلاعاتی عمومی برای آشنایی بیشتر با موضوع مورد نظر، تعیین یا اصلاح نیاز اطلاعاتی برای تهیه موضوع محوری، توصیف مفاهیم و واژه‌های کلیدی متناسب با نیاز اطلاعاتی، تولید اطلاعات با استفاده از تلفیق اطلاعات موجود با تجربه ها، افکار خود

خرید منابع واقعی مورد نیاز مجموعه اعم از چاپی و غیر چاپی، تولید اطلاعات با استفاده از داده‌های خام، شناخت کامل انواع اطلاعات و صرفه‌جویی در زمان و نحوه استفاده از اطلاعات در موقعیت‌های متفاوت و تسهیل دسترسی به اطلاعات، توجه به هزینه‌- سودمندی برای بدست آوردن اطلاعات، توجه به هزینه‌ها و برنامه‌ریزی برای کسب اطلاعات با توجه به هزینه‌ها

دانشجوی باسواد اطلاعاتی طیف متنوعی از انواع و اشکال مختلف منابع بالقوه‌ی اطلاعات را شناسایی می‌کند درک درست از چگونگی تولید اطلاعات رسمی و غیر رسمی، نحوه سازماندهی و اشاعه آن‌ها، توانایی تشخیص شیوه‌های سازماندهی و نحوه دسترسی به اطلاعات مؤثر، شناخت کامل ارزش و تفاوت منابع بالقوه اطلاعات در قالب‌های متفاوت، شناسایی مقصود و مخاطب منابع بالقوه اطلاعات، شناسایی منابع ردیف اول و دوم و استفاده و اهمیت آن‌ها برای هر رشته، توانایی درک اینکه شاید اطلاعات با داده‌های خام منابع ردیف اول ساخته شود.
مورد توجه قرار دادن هزینه‌ها و منافع مترتب بر کسب اطلاعات مورد نیاز تعیین موجود بودن اطلاعات مورد نیاز و تصمیم‌گیری در خصوص بسط فرایند اطلاع‌جویی فراتر از منابع محلی، فراگیری یک زبان یا مهارت تازه برای گردآوری اطلاعات مورد نیاز و درک بافتار آن نیاز، هدایت و برنامه‌ریزی و اجرای طرح کلی برای کسب اطلاعات مورد نیاز
ماهیت و گستره‌ی نیاز اطلاعاتی را مورد ارزیابی مجدد قرار می‌دهد. بررسی نیاز اطلاعاتی اولیه به منظور پالایش، بازبینیا تصحیح پرسش، توصیف معیارهای مورد استفاده در اتخاذ تصمیم‌ها یا انتخاب‌های اطلاعاتی

  نگاهی به جدول 1 نشان می‌دهد که بر اساس سنجه های برآیندی استاندارد اول،کارشناسان علم اطلاعات و دانش‌شناسی می‌توانند مرتبط با این سنجه‌ها در تهیه و تدوین پرسش‌های مرتبط با نیاز اطلاعاتی و تهیه منابع اطلاعاتی عمومی برای آشنایی بیشتر با موضوع مورد نظر دانشجو، به دانشجو یاری رسانند. تبیین یا اصلاح نیاز اطلاعاتی برای تهیه موضوع محوری، توصیف مفاهیم و واژه‌های کلیدی متناسب با نیاز اطلاعاتی، به نظر می‌رسد بخشی از فعالیت‌هایی است که کتابداران و کارشناسان علم اطلاعات و دانش‌شناسی معمولا در محیط کاری خود در مواجهه با دانشجویان ناآشنا، انجام می‌دهند.

  مشورت با اساتید، شرکت در بحث‌های کلاسی، گروه‌های کاری و بحث‌های الکترونیکی و سایر قابلیت‌های مورد انتظار از دانشجوی باسواد اطلاعاتی در ورای خود موضوع صرفه‌جویی در هزینه‌ها و مدیریت زمان را برای دانشجوی با سواد اطلاعاتی به همراه دارد.

  به دیگر سخن، با یادگیری برخی از سنجه‌های برآیندی استاندارد اول، مانند تهیه و تدوین پرسش‌های مرتبط با نیاز اطلاعاتی، دانشجوی با سواد اطلاعاتی، به گونه‌ای مدیریت زمان می‌کند. هنگامی که دانشجوی با سواد اطلاعاتی مفاهیم و واژه‌های کلیدی توصیف‌کننده نیاز اطلاعاتی خود راتعیین می‌کند، در واقع توجه به صرفه‌جویی در زمان خود را مورد توجه قرار می‌دهد. توجه به زمان از این نظر اهمیت دارد که دانشجو برای جستجو در یافتن نیاز اطلاعاتی، نیازمند استفاده از اینترنت، منابع اطلاعاتی پیوسته و پایگاه‌های اطلاعاتی مبتنی بر وب است که عمدتا استفاده از آن‌ها برای افراد یا سازمان‌ها هزینه‌بر می‌باشد. شرکت درگروه‌های بحث الکترونیک، مستلزم استفاده از اینترنت می‌باشد و یکی از مزایای حضور و بهره‌مندی از گروه‌های بحث الکترونیک، مدیریت زمان می‌باشد. مدیریت هزینه استفاده از اینترنت و زمان استفاده از آن امری است که از نظر اقتصادی باید مورد توجه قرار گیرد.

  در برخی از سنجه‌های استاندارد اول، رد پای زمان و بهره‌برداری مناسب از زمان همانطور که اشاره شد به شکلی ناملموس و ضمنی قابل ردگیری است. نمودار 1، خلاصه استفاده از استاندارد اول سواد اطلاعاتی در اقتصاد اطلاعات را نمایش می‌دهد.

sangari nemodar1

نمودار 1. برون‌داد اقتصادی استاندارد اول سواد اطلاعاتی

  به نظر می‌رسد برون‌داد نهایی عام این استاندارد از دیدگاه اقتصادی را بتوان مدیریت زمان و صرفه‌جویی در هزینه‌های استفاده از اینترنت و منابع اطلاعاتی در نظر گرفت.

ب)جنبه‌های اقتصادی استاندارد دوم وشاخص‌های عملکرد مرتبط با آن

  در استاندارد دوم سواد اطلاعاتی از دانشجوی با سواد اطلاعاتی انتظار می‌رود که اطلاعات مورد نیاز خود را به طور مفید و موثر به دست آورد. برای دستيابی به این مهم، وی باید بتواند مناسب‌ترین روش بررسی و یا مناسب‌ترین نظام بازیابی اطلاعات را برای دستیابی به اطلاعات مورد نیاز خود انتخاب ‌کند. جدول 2، استاندارد دوم و پنج شاخصل عملکرد مرتبط با آن همراه با خلاصه سنجه‌های برآیندی و قابلیت‌های مورد انتظار از دانشجوی باسواد اطلاعاتی را مورد اشاره قرار داده است. برخی قابلیت‌ها و مصداق‌های عام قابل فرض بر این شاخص‌های عملکرد و سنجه‌های برآیندی آن به اختصار آورده شده است.

جدول2. استاندارد دوم و برون‌دادهای اقتصادی مرتبط با آن

استاندارد دوم شاخص عملکرد خلاصه سنجه برآیندی (قابلیت مورد انتظار) برخی مصداق های قابل فرض برون داد اقتصادی استاندارد

دانشجوی باسواد اطلاعاتی به شکل مؤثر و کارآمد به اطلاعات مورد نیاز دست پیدا می‌کند

انتخاب مناسب‌ترین روش‌های تحقیق یا سامانه‌های بازیابی اطلاعات برای دسترسی به اطلاعات مورد نیاز

شناسایی روش‌های مناسب تحقیق، بررسی فواید و کاربرد روش‌های مختلف تحقیق، بررسی دامنه، محتوا، ساختار سامانه‌های بازیابی اطلاعات، انتخاب شیوه‌های مؤثر و کارآمد برای دسترسی به اطلاعات از انواع روش‌های تحقیق یا سامانه‌های بازیابی اطلاعات

دسترسی آسان‌تر و سريع‌تر به اطلاعات و صرفه‌جویی در زمان و هزینه، تولید آثار مرتبط (انتشار کتاب و مقاله و آثار برخط)، آموزش استفاده از سرعنوان‌ها و اصطلاح‌نامه‌ها در جستجو در نتیجه کاهش هزینه‌های جستجو و افزایش دقت و جامعیت و مانعیت در نتایج جستجو، آشنایی با اصطلاح‌نامه‌ها و ارائه مشاوره یا همکاری در تولید اصطلاح‌نامه‌های چاپی و الکترونیکی و آموزش استفاده از آن‌ها، آموزش روش‌های دقیق بازیابی اطلاعات، تولید منابع اطلاعاتی مرتبط با روش‌های بازیابی (مانند انواع دستنامه‌ها، منابع چاپی و الکترونیکی)، تصحیح واژگان مورد جستجو جهت رسیدن به نتیجه مطلوب و در نتیجه صرفه‌جویی در زمان، طراحی و مشاوره در طراحی نظام‌های سازماندهی اطلاعات و سامانه‌های مدیریت اطلاعات کتابشناختی، جلوگیری از تکرار ثبت منابع استنادی با استفاده از نرم افزارهای مدیریت استناد

طرح‌ریزی و اجرای اثربخش راهبردهای کاوش

تهیه طرح پژوهشی متناسب با روش تحقیق مورد نظر، تعیین کلیدواژه‌ها، مترادف‌ها و واژه‌های مرتبط با اطلاعات مورد نیاز، انتخاب واژگان کنترل شده، طراحی راهبرد کاوش با استفاده از عمگرهای بولی، اجرای راهبرد کاوش با استفاده پروتکل و پارامترهای مختلف کاوش، اجرای کاوش با بهره‌گیری از پروتکل‌های مناسب

بازیابی اطلاعات با استفاده از روش‌های مختلف به صورت دورن خطی یا حضوری

به‌کارگیری قالب‌های مختلف در بازیابی اطلاعات، استفاده از طرح‌های مختلف برای شناسایی جایگاه ویژه جستجو، بهره‌گیری از خدمات درون‌خطی یا حضوری برای بازیابی اطلاعات، استفاده از روش‌های پیمایش، نامه‌نگاری و مصاحبه برای بازیابی اطلاعات

تصحیح راهبرد کاوش در صورت لزوم

ارزیابی کمیت، کیفیت و ربط نتایج کاوش، مشخص کردن نقایص اطلاعات بازیابی شده جهت اصلاح راهبرد کاوش، تکرار کاوش مورد نظر با راهبردهای اصلاح شده

اطلاعات و مآخد آن را استخراج، ثبت و مدیریت می‌کند

انتخاب مناسب‎‌ترین فناوری برای به دست آوردن اطلاعات مورد نیاز، ابداع نظام مناسب برای سازماندهی اطلاعات، تمیز انواع مختلف منابع مورد استناد و درک ترکیب صحیح و عناصر استناد در انواع منابع، ثبت تمام استنادهای مرتبط برای مراجعات بعدی، استفاده از فناوری‌های مختلف برای مدیریت اطلاعات گزینش شده

  نگاهی به جدول 2، نشان می‌دهد که دانشجوی با سواد اطلاعاتی هنگامی که به شکل مؤثر و کارآمد به اطلاعات مورد نیاز دست پیدا می‌کند در واقع به نوعی از هدر رفتن سرمايه‌های شخصی و نهايتا سرمایه‌های سازمانی و ملی جلوگیری می‌کند. این کار از طریق صرفه‌جویی در زمان و دقت بیشتر در انتخاب کلیدواژه‌ها و مترادف‌ها و واژه‌های مرتبط در جستجو ها امکان پذیر می‌شود.

  به‌نظر می‌رسد مشارکت درطراحی و تولید اصطلاحنامه‌های چاپی و الکترونیکی از برون‌دادهای اقتصادی این استاندارد می‌تواند قلمداد شود. آموزش استفاده از سرعنوان‌ها و اصطلاحنامه‌ها در جهت انتخاب واژگان یکدست و مورد تأیید، می‌تواند به عنوان منبعی برای کسب درآمد در کتابخانه مطرح شود.

  از سوی دیگر، طراحی یا ارائه مشاوره در طراحی نظام‌های سازماندهی اطلاعات همچنین سامانه‌های مدیریت اطلاعات شخصی و سامانه‌های مدیریت اطلاعات کتابشناختی را نیز می‌توان به‌عنوان برون‌دادهای اقتصادی این استاندارد مورد توجه قرار داد. نمودار 2، خلاصه برون‌داد استاندارد دوم و شاخص‌ها و سنجه‌های برآیندی آن در اقتصاد اطلاعات را نمایان می‌کند.

 

sangari nemodar2

نمودار 2.برون‌داد اقتصادی استاندارد دوم سواد اطلاعاتی

ج)جنبه‌های اقتصادی استاندارد سوم وشاخص‌های عملکرد آن

دانشجوی دارای سواد اطلاعاتی، بر اساس استاندارد سوم، اطلاعات و منابع آن را به صورت انتقادی مورد ارزیابی قرار می‌دهد و اطلاعات انتخاب شده را با نظام ارزشی و دانش پایه خود در می‌آمیزد.

در واقع،فردبا سواد اطلاعاتی منابع گوناگون را بررسی و مقایسه می‌کند تا روایی و پایایی، دقت، مستند بودن، بهنگام بودن، و نقطه نظرات و یا سوگیری‌ها را ارزیابی کند. جدول 3، ضمن اشاره به شاخص عملکرد و خلاصه سنجه برآیندی و قابلیت‌های مورد انتظار از دانشجوی باسواد اطلاعاتی در استاندارد سوم، برخی مصداق‌های عام قابل فرض بر برون دادهای اقتصادی این استاندارد را موردتوجه قرار می‌دهد.

جدول3. استاندارد سوم و برون‌دادهای اقتصادی آن

استاندارد سوم شاخص عملکرد خلاصه سنجه برآیندی (قابلیت مورد انتظار) برخی مصداق های قابل فرض برون داد اقتصادی استاندارد

دانشجوی باسواد اطلاعاتی، اطلاعات و مآخذ را به صورت منتقدانه ارزیابی و اطلاعات انتخاب شده را با مبنای دانشی و نظام ارزشی خود تلفیق می کند

استخراج تلخیص ایده های اصلی که از اطلاعات گردآوری شده، مطالعه متن و انتخاب ایده های اصلی، بیان مفاهیم متنی به زبان خود و انتخاب دقیق داده ها، انتخاب و مشخص کردن مطالبی که بعداً نقل خواهند شد،

آموزش نحوه ارزیابی اطلاعات و معیارهای ارزیابی اطلاعات، کاهش زمان گردآوری داده‌ها با تلخیص آنها، فراهم کردن امکان دسترسی سریع به اطلاعات آتی با کمک آموزش و یادگیری نرم افزارهای، آموزش نرم آشنایی و طراحی نرم افزارهای سرقت علمی، مشاوره و یا تولید نرم افزارهای سرقت علمی، تولید دانش جدید و بهره گیری از تفکر انتقادی و خلاق در تبدیل دانش به ثروت

تبیین معیارهای اولیه و انتخاب آنهابرای ارزیابی اطلاعات و ارزیابی مآخذ بررسی و مقایسه مجدد به منظور ارزیابی اعتبار، صحت، دقت و وثوق و سوگیری، تحلیل ساختار و منطق موجود در استدلال ها یا روش های جنبی، تشخیص پیشداوری، تقلب یادستکاری در اطلاعات، تشخیص بافتار فرهنگی، فیزیکی و دیگر بافتارهایی که در بستر ایجاد اطلاعات بوده اند و درک تأثیر بافتار بر تفسیر اطلاعات
ترکیب ایده های اصلی با منظور ساخت مفاهیم جدید تشخیص روابط متقابل بین مفاهیم و تلفیق آنها به همراه با شواهد فرعی و جنبی به شکل گزاره های اولیه بالقوه، بسط و گسترش ترکیب اولیه در سطح مقهومی بالاتر و تولید فرضیه های جدید، استفاده از رایانه و دیگر ابزارهای فناوری
برای تعیین ارزش افزوده، تعارضات یا دیگر ویژگی های منحصر به فرد اطلاعات، دانش جدید را با دانش قبلی مقایسه می کند تعیین اینکه اطلاعات بدست آمده نیاز پژوهش یا دیگر نیازهای اطلاعاتی را برطرف کرده یا خیر، استفاده آگاهانه از معیارهای برگزیده برای تعیین تعارض بین اطلاعات موجود با اطلاعات مورد استفاده ،نتیجه گیری بر مبنای اطلاعات گردآوری شده، آزمون کردن نظریه ها با فنون متناسب رشته، تعیین دقت به وسیله ی پرسش از مآخذ داده‌ها و محدودیت های مربوط به ابزارها یا راهبردهای گردآوری اطلاعات و معقول بودن نتایج، تلفیق اطلاعات جدید با اطلاعات یا دانش قبلی، انتخاب اطلاعاتی که باعث فراهم آوری شواهدی دال بر موضوع پژوهش باشد،
تعیین میزان تأثیر دانش جدید بر نظام ارزشی فرد و انجام فعالیت های مبتنی بر رفع تفاوت ها بررسی دیدگاه های متفاوت در متون مختلف، تعیین پذیرش یا رد دیدگاه هایی که با آن روبرو می شود
اثبات اعتبار درک و تفسیر خود از اطلاعات از طریق گفتمان با متخصصان موضوعی و پژوهشگران آن حوزه شرکت در بحث های کلاسی و دیگر بحث ها، شرکت در گروه های بحث برای تشویق گفتمان در خصوص موضوع مورد نظر و در راستای کلاس درس، جستجوی دیدگاه های کارشناسی از طریق مصاحبه و گفتگو،
تعیین تجدید نظریا عدم وارسی دوباره در ارتباط با پرسش اولیه مشخص کردن برطرف شدن نیاز اطلاعاتی اولیه و احساس نیاز برای درخواست اطلاعات اضافی، بررسی راهبرد کاوش و در صورت لزوم گنجاندن مفاهیم دیگر در آن، بررسی مآخذ مورد استفاده برای بازیابی اطلاعات و بسط دادن آنها که در صورت لزوم اضافه کردن مآخذ دیگر به آن

برقراری ارتباطات داخلی و خارجی با اشخاص برجسته با استفاده از حضور در فضای گروه‌های بحث الکترونیکی و شناسایی نقاط ضعف خود از طریق تحقیق و پژوهش و کسب اطلاعات صحیح و مناسب و مرتبط از برون دادهای استاندارد سوم است.

به نظر می‌رسد آشنایی با نرم افزارهای سرقت علمی،بتواند به دانشجوی شرکت کننده در برنامه‌های آموزش سواد اطلاعاتی کمک کند تادر روندتولید دانش جدید و بهره‌گیری از تفکر انتقادی و خلاق از اشتباهات استراتژیک بویژه در بحث سرقت علمی جلوگیری نماید.

نمودار 3، خلاصه‌ای از برون‌دادهای اقتصادی استاندارد سوم و شاخص های عملکرد آنرانشان می‌دهد. آشنایی با چرخه دانش و تبدیل دانش به ثروت نیز می‌تواند از برون دادهای اقتصادی این استاندارد قلمداد شود.

sangari nemodar3

نمودار 3.برون‌داد اقتصادی استاندارد سوم سواد اطلاعاتی

د) جنبه‌های اقتصادی استاندارد چهارم وشاخص‌های عملکرد آن

طبق استاندارد چهارم سواد اطلاعاتی، دانشجوی باسواد اطلاعاتی به صورت انفرادی و یا به عنوان فردی از گروه، اطلاعات را به شکلی مؤثر و برای انجام هدفی خاص به کار می‌برد.انتخاب یک رسانه موثر برای ارتباط مناسبتر در رسیدن به اهداف، استفاده از طیفی از ابزارهای فناورانه در خلق محصول و مواردی از این دست در این استاندارد مورد توجه قرار گرفته است. با آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی، انتظار می رود که دانشجوی باسواد اطلاعاتی بر اساس استاندارد چهارم بتواند تشخیص دهد که به عنوان مثال آیا در دراز‌مدت، تمام شدن یک پروژه کاری با صرف نیروی انسانی بیشترو زمان کمتر می‌تواند کارآیی بالاتری و صرفه بیشتر داشته باشد یا نیروی انسانی کمترو زمان بیشتر منجر به تولید بهتر خواهد شد.

در این استاندارد، سه شاخص عملکرد همراه با قابلیت‌های مورد انتظار از دانشجوی باسواد اطلاعاتی آورده شده است.در جدول 4 می‌توان شاخص‌های عملکرد و برون دادهای اقتصادی قابل فرض را به اختصار مشاهده کرد.

جدول4. استاندارد چهارم و برون‌دادهای اقتصادی آن

استاندارد چهارم شاخص عملکرد خلاصه سنجه برآیندی (قابلیت مورد انتظار) برخی مصداق های قابل فرض برون داد اقتصادی استاندارد

دانشجوی باسواد اطلاعاتی به صورت انفرادییا به عنوان عضوی از یک گروه، اطلاعات را برای انجام مقصود خاص، به صورت مؤثر مورد استفاده قرار می دهد

اطلاعات جدید و قبلی را در طرح ریزی و خلق یک محصول یا عملکرد بخصوص به کار می بندد سازماندهی محتوای اطلاعاتی، به گونه ای که مقاصد و شکل محصول یا عمکرد را پشتیبانی کند، تلفیق اطلاعات جدید و قبلی با پشتیبانیمقاصد مترتب بر عملکرد، اصلاح و نوشتن متن، تصاویر و داده های دیجیتالی و انتقال آنها از قالب اصلی و اولیه به یک بافتار جدید

بازنگری در فرایند تولید محصول، مدیریت پروژه، خلق محصول یا عملکرد یا خدمت جدید، اشتراک گذاری محصول تولید شده

بازنگری فرایند توسعه آن محصول یا عملکرد تهیه یک دفتر روزنامه یا صورت عملیات از فعالیت های مرتبط با فرایند جستجو، ارزیابی و انتقال اطلاعات، تأمل و درنگ در خصوص موفقیت ها و شکست‌های گذشته و راهبردهای جایگزین
در اختیار گذاشتن این محصول یا عملکرد به شکل مؤثر در اختیار دیگران انتخاب رسانه یا قالبی برای ارتباط که بیش ترین کمک را به حصول مقاصد رسیدن به محصول یا عملکرد بنماید، به کارگیری طیفی از برنامه های کاربردی فناوری اطلاعات برای خلق محصول یا عمکرد، به خدمت گیری اصول طراحی و ارتباطدر محصول یا عملکرد، ارتباط شفاف و مورد تأیید مقاصد مخاطبان

به نظر می رسد برون داد نهایی، استاندارد چهارم، توانایی مدیریت در پروژه باشد. بازنگری در فرایند تولیدمحصول با استفاده از تامل و درنگ در موفقیت‌ها و شکست‌های گذشته نهایتا منجر به مدیریت موفق پروژه خواهد شد. نمودار4، خلاصه‌ای از برون‌دادهای اقتصادی استاندارد چهارم و شاخص های عملکرد آنرا نمایش می‌دهد.

sangari nemodar4 

نمودار 4.برون‌داد اقتصادی استاندارد چهارم سواد اطلاعاتی

ه)جنبه‌های اقتصادی استاندارد پنجم وشاخص‌های عملکرد آن

در طی آشنایی و تسلط بر استاندارد پنجم، دانشجوی باسواد اطلاعاتی، بسیاری از مسائل قانونی، اقتصادی و اجتماعی پیرامون استفاده از اطلاعات را درک می‌کند و به صورت اخلاقی و قانونی به آن دسترسییافته و از آن استفاده می‌کند.

فردی که دارای این مهارت باشد به برخی جنبه های با اهمیت از جمله اقتصاد اطلاعات، مسائل حقوقی و امنیت اطلاعات توجه ویژه‌ای دارد. تلاش می‌کند تا امنیت سیتم‌های مورد استفاده‌اش را افزایش دهد. چنین فردی در تلاش است تا مسائل اخلاقی مرتبط با استفاده از اطلاعات را مدنظر قرار‌دهد. در جدول 5، خلاصه‌ای از استاندارد پنجم و شاخص‌های عملکرد و قابلیت‌های مورد انتظار از دانشجوی باسواد اطلاعاتی همراه با برخی مصداق‌های اقتصادی قابل فرض بر این استاندارد مشاهده می‌شود.

جدول5. استاندارد پنجم و برون‌دادهای اقتصادی آن

استاندارد پنجم شاخص عملکرد خلاصه سنجه برآیندی (قابلیت مورد انتظار) برخی مصداق های قابل فرض برون داد اقتصادی استاندارد

بسیاری از موضوعات اقتصادی، حقوقی و اجتماعی مربوط به استفاده از اطلاعات را درک و با رعایت اصول اخلاقی و قانونی به اطلاعات دسترسی مییابد و از آن استفاده می کند

درک بسیاری از موضوعات اخلاقی، حقوقی و اجتماعی- اقتصادی مربوط به اطلاعات و فناوری اطلاعات شناخت و بحث بر سر موضوعات مرتبط با محرمانگی و امنیت در محیط های جاپی و الکترونیکی، شناخت و شناسایی موضوعات مرتبط با دسترسی آزاد در برابر دسترسی غیر رایگان به اطلاعات، شناسایی موضوعات مرتبط با سانسور و آزادی بیان، درک بالا از دارایی فکری، حق تکثیر و استفاده عادلانه از مواد دارای حق تکثیر توجه به دسترسی آزاد و غیررایگان اطلاعات، توجه به دارایی‌های فکری، امکان تحلیل هزینه- درآمد سايت‌های دسترسی آزاد و دسترسی بر اساس اشتراک (مانند امکان مقایسه مگیران و سایت های دسترسی آزاد)، آموزش امنیت در اطلاعات، آموزش آشنایی با نشریات دسترسی آزاد، آموزش کپی رایت، آموزش نرم افزارهای سرقت علمی
پیروی از قوانین، مقررات، خط مشی‌های سازمانی و آداب مربوط به دسترسی و به کارگیری منابع اطلاعاتی شرکت در بحث های الکترونیکی با رعایت شیوه های مقبول، استفاده از گذرواژه های تأیید شده یا دیگر اشکال شناسه کاربر در دسترسی به منابع ‌اطلاعاتی، هماهنگی با خط مشی‌های سازمانی در خصوص دسترسی به منابع اطلاعات، حفظ رسم امانتداری در استفاده از منابع اطلاعاتی، تجهیزات و سامانه‌ها و امکانات، ذخیرهو کسب متن، داده و تصویر و صدا را به صورت قانونی، شناخت کامل بر مقوله سرقت ادبی، درک خط مشی‌های سازمانی مرتبط یا پژوهش بر روی آزمودنی‌های انسانی
قدردانی در اشاعه محصول یا عملکرد خود به خاطر استفاده از مآخذ اطلاعات انتخاب شیوه مستند سازی مناسب و استفاده از این شیوه برای ذکر مآخذ، ذکر یادداشت‌های مربوط به اعطای مجوز استفاده از مواد دارای حق تکثیر

به نظر می‌رسد با اشاره بر لزوم توجه دانشجوی باسواد اطلاعاتی به مسائل اقتصادی، حقوقی و اجتماعی مربوط به استفاده از اطلاعات، می‌توان گفت که این استاندارد، به وضوح بر مسائل مرتبط با اقتصاد اطلاعات و فناوری اطلاعات اشاره نموده است. در نمودار 5 برخی برون دادهای اقتصادی قابل فرض بر اساس استاندارد پنجم مشاهده می‌شود.

 sangari nemodar5

نمودار 5.برون‌داد اقتصادی استاندارد پنجم سواد اطلاعاتی

درک مباحث قانونی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی پیرامون استفاده از اطلاعات زمینه ساز آشنایی با کپی‌رایت، آشنایی با اقتصاد اطلاعات، امنیت و اخلاق اطلاعات خواهد شد و نهایتا فرد با سواد اطلاعاتی می‌تواند در عرصه‌های مختلف فعالیت حرفه‌ای خود با استفاده از این شاخص‌ها، به مدیریت استفاده از اطلاعات در تولید دانش بپردازد.

سواد اطلاعاتی در سطح خرد

جنبه‌های اقتصادی اشاره شده در جداول پنجگانه فوق را می‌توان در قالب ارائه برنامه های درسی رسمی، برنامه‌های آموزشی تلویزیونی، آگهی‌های تبلیغاتی یا کارگاه‌های آموزشی برنامه ریزی و ارائه نمود. در یک نگاه کلی می‌توان دو سطح برای برنامه‌ریزی جهت اجرای آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی در نظر گرفت: سطح خرد و سطح کلان.

منظور از سطح خرد، نگاه میکرو به آموزش سواد اطلاعاتی و شامل آموزش در سطح انفرادی و سازمانی است. در سطح کلان، توجه ملی به موضوع سواد اطلاعاتی و آموزش و اجرای آن در گستره ملی مدنظر نگارندگان مقاله حاضر است.

ابتدا با نگاهی به برنامه‌ریزی در سطح خرد، چارچوب‌ها و اصول مهم در برنامه‌ریزی سطح خرد مورد توجه قرار خواهد گرفت. برخی موضوعات مطرح در نگاه خرد شامل توجه به برخی مولفه‌های زیر در وفاداری مراجعان (مشتریان) کتابخانه مثمرثمر است: سالن برگزاری کارگاهی ا فضای فیزیکی (اجاره فضا، استفاده از فضای موجود) ، مدرس (دانشجو، کتابدار،معلم، مربی، استادیار، دانشیار، استاد)، کیفیت رایانه‌های متصل به اینترنت،پذیرایی، گواهی طی دوره برای شرکت کنندگان، وجود وب سایت کتابخانه (برای تبلیغ)، نیروی انسانی برای پیگیری امور (مسئول مرکز اطلاع رسانی دانشگاه)،تبلیغات برگزاری کارگاه (هزینه نصب بنر، تبلیغات کاغذی، طراحی پوستر، اطلاع رسانی در سطح شهر،اطلاع رسانی از طریق پنل پیامکی).

در بررسی متون و منابع منتشر شده در این حوزه مشخص شد که متخصصان سواد اطلاعاتی به موضوع سواد اطلاعاتی به عنوان یک ابزار دستیابی به منابع مالی برای کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی کمتر توجه کرده یا اصلا به آن نپردخته اند. با توجه به اینکه تعیین طرح و چارچوب برنامه مهم است، الگوی ارائه شده توسط مهری پریرخ (1386)، به عنوان تنها الگوی یافت شده در متون کتابداری و اطلاع رسانی مد نظر نویسندگان مقاله حاضر قرار گرفت. به نظر می‌رسدپریرخ (1386) در برنامه‌ریزی برای اجرای برنامه‌های سواد اطلاعاتی،نکات مد نظر را به صورتی مناسب دسته‌بندی کرده است. وی معتقد است که برای برنامه‌ریزی به عناصر زیربه عنوان زیرساخت برنامه ریزی باید توجه کرد:

  1. سنجش نیازهای کاربران(در سنجش نیازهای کاربران توجه به چند نکتهازجمله پیشینه موضوعی کاربران، توجه به مفاهیم مورد نیاز برای یادگیری، سنجش مهارت‌های پیش نیاز، توجه به زمان برگزاری کارگاه‌ها اهمیت دارد)

سنجش نیازهای کاربرانمی‌تواند با کمک روش‌های زیر صورت پذیرد:

الف) مصاحبه با کتابداران،معلمان و استادان (در کتابخانه‌های دانشگاهی و آموزشگاهی)توجه به کاربر، کتابدار و معلم/استاد ( به عنوان سه ضلع مثلت آموزش- فراگیری)

ب)مصاحبه با کتابداران و کاربران (در کتابخانه‌های عمومی)

ج)مصاحبه با کتابداران، کاربران و توجه به اهداف و برنامه‌های سازمان و موسسه مادر (در کتابخانه‌های موسسات و شرکت‌ها) صورت پذیرد.

  1. مراحل برنامه ریزی (پس از کسب اطلاعات مورد نیاز برای برنامه‌ریزی باید به تعیین برنامه‌ها و هدف آنها و اجرای مراحل برنامه‌ریزی شده پرداخت که شامل مراحل زیر می باشد)

الف) تعیین هدف برای برنامه‌های آموزشی با استفاده از استانداردهای پنج‌گانه سواد اطلاعاتی و شاخص‌های آنها

ب) نیروی انسانی مورد نیاز برای اجرای برنامه‌ها

¨    مشخص شدن مدرس هر برنامه (مدرس سطح مقدماتی، سطح میانی، سطح عالی)

¨  گروه پشتیبان (همکاران بخش ثبت نام، تبلیغات و توزیع اطلاعیه‌های برگزاری برنامه‌ها، تهیه منابع آموزشی (مانند بروشورها، دستنامه‌ها، اعلامیه‌ها و پوسترها)، تحلیل نتایج نظرسنجی‌ها یا ارزیابی‌ها و نیز همکارانی که در برگزاری کارگاه‌های رایانه‌ای (برای کنترل رایانه‌ها و برنامه‌های نرم‌افزار ی مورد نیاز، اتصال به شبکه) همکاری می‌کنند و نیز در پذیرایی و آماده کردن کلاس‌ها و کارگاه مشارکت دارند.

  1. تعیین امکانات و تسهیلات

استفاده از پاورپوینت، اینترنت، امکانات دسترسی و بهره گیری از پایگاه‌های تحت وب، منابع چاپی و الکترونیکی مورد نیاز در کارگاه، رایانه کلاس یا محل برگزاری کارگاه، صندلی‌های مناسب،سیستم تهویه مناسب برای استفاده از هوای سرد و گرم

  1. 4.انواع برنامه‌ها: شامل برنامه‌های انفرادی یا گروهی (بازدیدهای جمعی، کلاس‌ها یا کارگاه‌های آموزشی رسمی)(پریرخ، 86، صفحات 84-106).

موضوع مقاله حاضر بررسی هزینه- سودمندی برگزاری کارگاه ها نیست و به نظر می رسد با بررسی هزینه سودمندی برگزاری یک کارگاه در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی در سطح خرد بتوان نگاه اقتصادی به موضوع سواد اطلاعاتی را بیشتر بررسی کرد. گرچه به نظر می رسد تا کنون به این موضوع پرداخته نشده است. با توجه به استانداردهای سواد اطلاعاتی و برون دادهای اقتصادی اشاره شده در متن حاضر، به نظر می‌رسد که در سطح خرد بتوان برای موارد اشاره شده در فوق، کارگاه‌های انفرادی و گروهی برگزار کرد. همچنین، در سطح خرد می‌توان برخی منابع درآمدی ذیل را برای کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی پیشنهاد داد و به نظر می رسد منابع درآمدی کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی صرفا محدود به موارد زیر نباشند:

  1. درآمدزایی از طریق برگزاری کارگاه‌های آموزش سواد اطلاعاتی (از محل ثبت نام اعضای شرکت کننده در کارگاه)
  2. طراحی نرم افزارهای کاربردی (یا مبتنی بر وب) مشتمل بربازی‌های رایانه‌ای با موضوع سواد اطلاعاتی
  3. کسب درآمد اقتصادی حاصل از محل فروش اطلاعات و محتوای تولید شده در جریان کارگاه‌های سواد اطلاعاتی (تولیدمحتوا و فروش از طریق وب سایت و یا بانک اطلاعاتی به زبان‌های مختلف) با استفاده از قیمت گذاری فایل‌های تولید شده و در معرض فروش قرار دادن آ ن‌ها (برای نمونه می‌توان از سایت های ارائه دهنده فایل ها مانند sildeshare نام برد).

به نظر می رسد در جامعه دانشگاهی و همچنین در کتابخانه های عمومی می‌توان کارگاه‌های آموزشی متنوعی را پیش‌بینی و اجرا کرد. با نگاهی به الگوی ارائه شده توسط پریرخ (1386) امکان محاسبه هزینه‌های برگزاری کارگاه به صورت زیر قابل تصور است. برخی هزینه‌ها، ثابت و برخی دیگر متغیر هستند.

الف) هزینه‌های ثابت شامل:

  1. هزینه نیروی انسانی مورد نیاز برای اجرای برنامه‌ها (همکاران کتابخانه و مرکز اطلاع رسانی)
  2. هزینه‌های مرتبط با گروه پشتیبان (همکاران بخش ثبت نام، تبلیغات و توزیع اطلاعیه‌های برگزاری برنامه‌ها، تهیه منابع آموزشی (مانند بروشورها، دستنامه‌ها، اعلامیه‌ها و پوسترها)، تحلیل نتایج نظرسنجی‌ها یا ارزیابی‌ها و نیز همکارانی که در برگزاری کارگاه‌های رایانه‌ای (برای کنترل رایانه‌ها و برنامه‌های نرم‌افزار ی مورد نیاز، اتصال به شبکه) همکاری می‌کنند و نیز در پذیرایی و آماده کردن کلاس‌ها و کارگاه مشارکت دارند.
  3. هزینه های مرتبط با تعیین امکانات و تسهیلات (استفاده از پاورپوینت، اینترنت، امکانات دسترسی و بهره گیری از پایگاه های تحت وب، منابع چاپی و الکترونیکی مورد نیاز در کارگاه، رایانه کلاس یا محل برگزاری کارگاه، صندلی‌های مناسب،سیستم تهویه مناسب برای استفاده از هوای سرد و گرم

ب)هزینه‌های متغیر می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

  1. هزینه سنجش نیازهای کاربران
  2. 2. هزینه مراحل برنامه ریزی (یک بار)
  3. هزینه نیروی انسانی مورد نیاز برای اجرای برنامه‌ها (مدرس هر برنامه :مدرس سطح مقدماتی، سطح میانی، سطح عالی

سواد اطلاعاتی در سطح کلان

به نظر می‌رسد که در سطح کلان نیز برون دادهای اقتصادی سواد اطلاعاتی می‌تواند در رشد و توسعه جامعه تأثیرگذار باشد. به نظر می‌رسدکتابداران و کارشناسان علم اطلاعات و دانش‌شناسی با نیازسنجی و نظرسنجی‌از جامعه، به کشف و شناخت نیازهای جامعه بتوانند نائل شوند وبراساس آن به هماهنگی لازم برای برگزاری کارگاه‌های سواد اطلاعاتی برای کاربران عام در جامعه اقدام نمایند.برون دارد این فعالیت می‌تواند بسیار گسترده باشد. به عنوان مثال، نقش کتابدار را در جامعه پررنگ می‌نماید، اعتماد سازی به کتابدار را در جامعه بیشتر می‌کند و در این مرحله به نظر می‌رسد بتوان تصور کرد که دولت ها حاضر باشند بودجه بیشتری را در اختیار کتابخانه‌ها قرار دهند. گرچه همانطور که در مقدمه اشاره شد برگزاری کارگاه‌های سواد اطلاعاتی با این فلسفه صورت می گیرد که امکان کاهش بودجه‌های دولتی را فراهم نماید. اما درعین حال تا استقلال واقعی کتابخانه از بودجه‌های دولتی، این اعتماد سازی و کمک‌های بودجه‌ای دولتی سبب جذب کتابداران بیشتر برای اجرای برنامه‌های سواد اطلاعاتی می‌شود.

برگزاری کارگاه‌های سواد اطلاعاتی با کیفیت می‌تواند نهایتاً به سودمندی بیشتر برای کتابخانه منجر شود. نگاهی به جداول یک تا پنج و برون دادهای آن نشان می‌دهد که افزایش کیفیت آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی در مقابل باعث کاهش هزینه‌های آموزش و پژوهش در سطح کلان می شود (نمودار 6).

sangari nemodar6 

نمودار 6. رابطه بین کیفیت آموزش سواد اطلاعاتی و هزینه های آموزش و پرورش

بحث و نتیجه گیری

آشنایی و تسلط بر مهارت‌های سواد اطلاعاتی به عنوان مجموعه مهارت‌های مورد نیاز برای زندگی در جامعه اطلاعاتی، ضرورت یافته است. آشنایی با مهارت‌های سواد اطلاعاتی به نظر می‌رسد علاوه بر اینکه زندگی افراد را تحت تاثیر قرارداده،به نوعی زندگی اجتماعی انسان را نیز دستخوش تحول نموده است.حضور جنبه‌های پنج‌گانه استانداردهای مهارت‌های سواد اطلاعاتی در بخش‌های مختلف زندگی انسان قابل لمس است. به نظر می‌رسد آموزش این مهارت‌ها نیاز به برنامه ریزی بلند مدت دارد. بسیاری از سازمان‌هاو نهادها از جمله آموزش و پرورش، وزارت علوم تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و سایر وزارتخانه هاو موسسات به عنوان متولیان سواد اطلاعاتی در برنامه‌ریزی و اجرای این مهارت ها نقش اساسی بر عهده دارند. نهاد کتابخانه های عمومی کشور نیز که جایگاه اول برنامه‌ریزی در سطح کتابخانه‌های عمومی در کشور را بر عهده دارد می‌تواند در عمومی کردن این مهارت‌ها در سطح جامعه نقش اثر گذار خود را به خوبی انجام دهد.

به نظر می‌رسد همانطور که در سطح خرد می‌توان با برنامه‌ریزی مناسب نسبت به درآمدزایی از محل آموزش مهارت‌های سواد اطلاعاتی اقدام کرد، در سطح کلان نیز از طریق تولید و فروش نرم افزارهای آموزشی و نرم افزارهای بازی در این حوزه بتوان منابع مالی مناسب و در خور توجهی برای کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع رسانی ایجاد کرد. به نظر می‌رسد و پیشنهاد می‌شود برای رسیدن به اهداف مذکور، کتابداران و کارشناسان علم اطلاعات و دانش‌شناسی با متخصصان حوزه فناوری اطلاعات، تولید کنندگان نرم افزارهای بازی و سرگرمی‌ و سياستمداران و برنامه ریزان کلان کشور ارتباط نزدیک داشته باشند تا بتوانند ضمن رسیدن به اهداف آموزشی و فرهنگی مبتنی بر استانداردهای سواد اطلاعاتی، از جنبه های مالی و درآمدزایی آن نیز در راستای اهداف کتابخانه‌ها ومراکز اطلاع رسانی متنفع شوند.

تقدیر و تشکر

در نگارش مقاله حاضر از همفکری و راهنمایی دکتر حمیدرضا جمالی مهموئی (عضو هيئت علمی گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه خوارزمی) یاری گرفته‌ایم، بدینوسیله از راهنمایی‌های ایشان تقدیر و تشکر می‌نمایم.

منابع و مآخذ

"انتقاد کارشناسان از جایگاه کتابخانه‌ها در ساختار دانشگاه‌ها" گزارش منتشر شده از نشست سرای اهل قلم بهمن 90، قابل دسترس ازطریق:

http://www.ibna.ir/vdcjiyevtuqetyz.fsfu.html(بازیابی در تاریخ 2/03/93).

انجمن كتابخانه‌های دانشكده‌ای و پژوهشی. 2000. استاندارد قابلیت‌های سواد اطلاعاتی برای آموزش عالی. ترجمه علی حسین قاسمی.فصلنامه علوم و فناوری اطلاعات. دوره ٢١ شمارهء ٤ (تابستان ١٣٨٥ ) صفحه: 97-119. دسترسی در:http://jist.irandoc.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-4-9&ftxt=1. دسترسی در سایت انجمن کتابخانه‌های امریکا:http://www.ala.org/ala/mgrps/divs/acrl/standards/ILCStands.pdf

انجمن كتابخانه‌های دانشكده‌ای و پژوهشی. 2000. استانداردهای سواد اطلاعاتی برای دانشجویان آموزش عالی. ترجمه رحمان معرفت، مرضیه عضدی. فصلنامه کتاب 69 (بهار 86) ص. 229-242.

استاندارد سواد اطلاعاتی. ترجمه ربابه فرهادی. کتاب سال هفدهم بهار 1385 شماره 1 (پیاپی 65).

پریرخ، مهری (1386). آموزش سواد اطلاعاتی: مفاهیم، روش‌ها و برنامه‌ها. تهران، نشر کتابدار.

پریرخ، مهری، ؛ عباسی، زهره (1383). ”‌ آموزش سواد اطلاعاتی؛ روشها و راهبردها“، در سمینارآموزش استفاده كنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در كتابخانه‌ها، مراكز اطلاع‌رسانی و موزه ها، مشهد 1و2 خرداد1383 (مجموعه مقالات ص. 197-214) به كوشش رحمت الله فتاحی؛ با همكاری محمد حسین دیانی...]و دیگران[، مشهد: سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی.

حسن زاده، محمد (1383). " كاربرد مؤلفه های سواد اطلاعاتی در مدیریت دانش سازمانها"،در سمینار آموزش استفاده كنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در كتابخانه ها، مراكز اطلاع رسانی و موزه ها، مشهد 1و2 خرداد1383 (مجموعه مقالاتص115-) به كوشش رحمت الله فتاحی؛ با همكاری محمد حسین دیانی...]و دیگران[، مشهد: سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی.

زمانی، عشرت )1382). استانداردهای سواد اطلاعاتی.علوم اطلاع رسانی، دوره ١٩ ، شماره ١ و ٢. ص 34-41http://jipm.irandoc.ac.ir/browse.php?a_id=150&slc_lang=fa&sid=1&ftxt=1

قاضی زاده، حمید؛ معرفت، رحمان (1392). توسعه خدمات غیر رایگان در کتابخانه‌ها. پژوهش‌نامه کتابداری و اطلاع رسانی، 3 (1)، 112-101.

ماتیوز، جوزف(1387). برنامه‌ریزی و مدیریت راهبردی در کتابخانه‌ها‏. ترجمه عبدالحسین فرج‌پهلو‏؛ ویراستار علمی محمدحسین دیانی‏؛ ویراستار ادبی عادل سواعدی. اهواز: دانشگاه شهید چمران اهواز.

معرفت، رحمان (1392). «نگاهی دیگر به جایگاه کتابخانه در ساختار سازمانی». سخن هفته لیزنا، شماره 168. 14 بهمن.

منصوریان، یزدان؛ نعیم آبادی، محمد (1383). ” نقش وب سایت كتابخانه ها در ارتقای سواد اطلاعاتی“، در سمینار آموزش استفاده كنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در كتابخانه ها، مراكز اطلاع رسانی و موزه ها، مشهد 1و2 خرداد1383 (مجموعه مقالات،ص. 402-415.) به كوشش رحمت الله فتاحی؛ با همكاری محمد حسین دیانی...]و دیگران[، مشهد: سازمان كتابخانه ها، موزه ها و مركز اسناد آستان قدس رضوی.

 


[1] عضو هیئت علمی دانشگاه سمنان، این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

[2] دانشجوی دکتری دانشگاه خوارزمی، این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

[3].IFLA

ماهیت سواد اطلاعاتی و انواع سواد در عصر اطلاعات

دکتر مریم اسدی[1]

  1. 1.مقدمه

  فناوری اطلاعات مفهوم سواد را تغییر داده است. در پنج سال گذشته بیش از چهار هزار مقاله مربوط به سواد و فناوری‌های رقومی منتشرشده است (جستجو در پایگاه اسکوپوس، تاریخ جستجو: 5 مرداد 96)، به‌طوری‌که هر یک از مقالات به مفاهیم خاصی از سواد و ابعاد آن پرداخته‌اند. در برخی مقالات به انواع مختلف سواد شامل طیفی از سواد رایانه‌ای، سواد اطلاعاتی و سواد دیجیتالی[2] تا سواد چندرسانه‌ای، چندسوادی، فراسواد، سواد چندحالتی، سواد چندفرهنگی، سواد چندزبانی و سواد انتقادی[3] اشاره‌ کرده‌اند. به‌نظر می‌رسد که این فهرست نام‌گذاری پدیده سواد تمامی نداشته باشد. از سوی دیگر مفاهیم سواد و انواع سواد نیز به‌طور روزافزونی در حال پیچیده شدن است و هر مفهوم در بافت خاص خود توسعه‌یافته است. بی‌شک سوادهای بی‌شمار و مختلفی در آینده در حال ظهور است که برای همه ما پیچیده و گیج‌کننده خواهد بود.

درگذشته تلاش‌های بسیاری برای طبقه‌­بندی سواد از جنبه‌های مختلف صورت گرفته است (برای مثال مک کلور، 1994؛ اسپیتزر و همکاران، 1998؛ بادن، 2001؛ ساولینن، 2002؛ لانسدل و مک کوری، 2004؛ ادیسون و مایرز، 2013)[4]؛ اما بسیاری از این طبقه‌بندی‌ها، به‌استثنای چارچوب ایجادشده از سوی ادیسون و مایرز (2013) از سواد اطلاعاتی، هم‌اکنون منسوخ‌ شده‌اند. تقریباً غیرممکن است که نظامی از طبقه‌بندی کامل و جامعی از انواع سواد به دلیل ماهیت پویای آن ایجاد کنیم. سوادهای نوظهور تبدیل به جدید، سوادهای جدید تبدیل به قدیمی و سوادهای قدیمی نیز با ویژگی‌ها و مناسبت‌های جدید به‌طور پیوسته افزایش می‌یابند، به‌طوری‌که مجموعه‌های جدید سواد می‌توانند گفتمان جدیدی را برای درک ماهیت آشوبگرش باز کند.

 به نظر می‌رسد با پیچیده­‌تر شدن جهان و تغییرات مداوم آن، نیاز به آگاهی دقیق از ماهیت سواد و طبقه‌بندی آن‌ که دربرگیرنده تمامی این تغییرات باشد و دیدگاه جامع‌تری به این مقوله دهد ضروری است. هدف کلی این مقاله بحث در مورد سه دسته جدید از سواد شامل سوادهای نوزاد، سوادهای تغییر شکل یافته و سوادهای فرامردمی است. در ادامه به تعریف سواد اطلاعاتی، بافت و مفهوم سوادهای جدید و انواع سوادها در عصر اطلاعات خواهیم پرداخت.

 07032016 1457320073 254499400 180242 02032016 1456880425 849989898 net1

2.تعریف سواد اطلاعاتی

  اصطلاح سواد اطلاعاتی و باسواد اطلاعاتی از سوی زوركووسكي[5] (1974) ساخته شد که اشاره به افرادی دارد که قادر به حل مساله اطلاعاتی خود با استفاده از منابع اطلاعاتی و فناوری مرتبط هستند. پینتو، کوردین و دایز[6] (2010) اشاره می‌کنند که سواد اطلاعاتی در طول نیمه دوم قرن بیستم موردتوجه پژوهشگران قرار گرفت و از دهه 1980 به بعد توجه بیشتری به آن شد. به تحولات حوزه سواد اطلاعاتی در آثار متنوعی پرداخته‌ شده که در این میان اثر جانسون[7] و همکاران (2012)، از میان سایر آثار موجود به دلیل پرداختن دقیق به این موضوع قابل‌توجه است. اثر زوركووسكي لحظه تکوین سواد اطلاعاتی بود. رویکرد او به‌طور منطقی سواد اطلاعاتی را به‌عنوان یک هدف برنامه‌ریزی‌شده تفسیر می‌کند و کتابخانه‌ها و کتابداران را در مرکز این تلاش قرار می‌دهد.

  ظهور پایگاه‌های اطلاعاتی کتابشناختی دوره جدیدی از پژوهش‌ها به وجود آورد به‌طوری‌که استفاده از پایگاه اطلاعاتی اولیه نیاز به دانش فنی پیشرفته‌ای داشت که اغلب و تنها توسط کتابداران انجام می‌شد. این نقش میانجی­‌گری با ظهور سی‌دی‌رام‌ها در دهه 1980 کاهش یافت و درنهایت با ورود ابزارهای رسانه‌های اجتماعی از بین رفت. بعدها با تغییرات اساسی در ابزارهای جستجو، آشنایی با روش‌های جدید جستجو ضروری شد و بدون آن، کاربران بی‌سواد تلقی می‌شدند. پس با این شرایط، آموزش ضروری بود. زمانی‌که پایگاه‌های اطلاعاتی برای غیرمتخصصان جستجوپذیر و کاربردپذیر شد، نقش کتابداران به‌عنوان مربیان مهارت‌های پژوهشی تثبیت شد و نقش مفهوم سواد اطلاعاتی در نظر و عمل به‌وضوح تصریح شد. ظهور استانداردهای سواد اطلاعاتی آسی‌ار‌ال در سال 2000 گام مهمی بود، به‌طوری‌که از این استاندارد برای نشان دادن تمام پیچیدگی‌های سواد اطلاعاتی و اهداف قابل‌دسترس آن استفاده شد. در این فاصله، اطلاع‌جویی به یک فعالیت روزانه تبدیل شد و گوگلینگ[8]» با بسامد باورنکردنی مورداستفاده قرار گرفت. در بافت کلی‌تر، می‌توان گفت که افزایش منابع موجود نه‌تنها موجب تغییرات در شیوه‌های مدیریت مجموعه منابع شد، بلکه نیاز به سواد اطلاعاتی را نیز افزایش داد (پالمر و جلفند[9]، 2013).

  در طول سال‌ها از سوی پژوهشگران مختلف، سواد اطلاعاتی از جنبه‌های مختلف توصیف و تعریف شد. بوخورست[10] (2003) سواد اطلاعاتی را:

  1. استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات در بازیابی و اشاعه اطلاعات؛
  2. توانایی یافتن و استفاده از اطلاعات در منابع اطلاعاتی؛
  3. فرایند شناخت نیاز اطلاعاتی، جستجو، ارزیابی و استفاده از اطلاعات برای کسب یا گسترش دانش تعریف کرد.

ازنظر او سومین توصیف جامع‌ترین توصیف است، چون دربرگیرنده فناوری اطلاعات و ارتباطات و مفهوم منابع اطلاعاتی است (بوخورست، 2003).

جانسون و وبر[11] (2003) تعاریف و اهداف زیر را از سواد اطلاعاتی ارائه می‌دهند:

  سواد اطلاعاتی اقتباسی از رفتار اطلاعاتی مناسب است، برای به دست آوردن اطلاعات از هر مجرایی یا رسانه‌ای، اطلاعاتی که با نیاز اطلاعاتی منطبق است، همراه با ارزیابی منتقدانه اطلاعات و استفاده عاقلانه و اخلاقی از اطلاعات در جامعه.

  همچنین آن‌ها چهار هدف اصلی سواد اطلاعاتی را در جامعه اطلاعاتی به‌صورت زیر شناسایی کردند:

  • سواد اطلاعاتی برای شهروندی، شامل آزادی دسترسی و استفاده انتقادی از داده و اطلاعات؛
  • سواد اطلاعاتی برای رشد اقتصادی که با استفاده خلاقانه و عمیق از اطلاعات و دانش موجب توسعه شرکت‌های موجود و جدید می‌شود؛
  • سواد اطلاعاتی برای کارآمدی؛ و
  • سواد اطلاعاتی برای خلاقیت و رشد فردی که به تحقق تمام اهداف بالا کمک می‌کند.

  شاید شناخته‌شده‌ترین و پذیرفته‌ترین تعریف از سواد اطلاعاتی از سوی انجمن کتابداران آمریکا بیان شد. آن‌ها اظهار کردند که افراد باسواد اطلاعاتی قادر به تشخیص نیاز اطلاعاتی خود هستند. همچنین قادرند اطلاعات را شناسایی، مکان‌یابی و ارزیابی و از آن برای حل مسائل خاص استفاده کنند (ای ال ای[12]، 1989(. به‌نظر می‌رسد این تعریف پراستفاده‌ترین و توسعه‌یافته‌ترین تعاریف در میان سایر تعاریف است.

   با توجه به مطالب بالا می‌توان چنین استنباط کرد که افراد باسواد اطلاعاتی:

  کسانی هستند که یاد گرفته‌اند چگونه یاد بگیرند. چون می‌دانند، چگونه اطلاعات سازمان‌دهی و بازیابی می‌شود و چگونه از اطلاعات به‌گونه‌ای استفاده کنند تا دیگران نیز بتوانند از آن بیاموزند. آن‌ها افرادی هستند که برای یادگیری مادام‌العمر آماده‌اند و همواره می‌توانند اطلاعات موردنیاز خود را برای هر وظیفه یا تصمیم در دست به دست آورند.

  1. 3.بافت و مفهوم سوادهای جدید

  مفاهیم و معناهای مختلفی از واژه سواد متأثر از ارزش‌های فرهنگی، اهداف نهادی آموزشی، بافت سیاسی ایدئولوژیک، اقتصادی و بالأخص نظریه‌های آموزشی در طول تاریخ شکل‌گرفته‌اند که این واژه را تبدیل به مفهومی چندوجهی و پویا کرده‌اند. مفاهیم مرتبط با مقوله سواد، از مفهوم ساده توانایی خواندن و نوشتن آغازشده و طیف گسترده‌ای از مفاهیم و تعاریف را در طول تاریخ این مفهوم به شکل امروزی‌اش شکل داده‌اند؛ منجمله توانایی برتر شناختی، مهارت ذهنی، آگاهی نقادانه، فرآیند یادگیری و به‌مثابه متن (گرنفیل و بلوم[13] 2012). این تعاریف که در سال 2006 در گزارش یونسکو منتشر شده‌اند (استریت[14] 2005)، به شکلی نشان‌دهنده انگارهای مختلف نظری است که مفهوم سواد را به شکل‌های گوناگون تبیین کرده و توسعه داده است (نقل از شیخان، 1396).

  لیوینگستون، ون کاورینگ و دیومین[15] (2008) اهداف سواد را ترویج دموکراسی، مشارکت و شهروندی فعال؛ کمک به اقتصاددانشی و رقابت در اقتصاد اطلاعاتی؛ و حمایت از یادگیری مادام‌العمر و فردی بیان می‌کنند. آن‌ها اضافه می‌کنند که افراد باسواد اطلاعاتی و رسانه‌ای نه‌تنها احتمال دارد که اطلاعات بیشتری را به دست آورند، بلکه قادرند انتخاب‌های مناسبی از طیف وسیعی از پیشنهادهایی که برای مصرف‌کننده وجود دارد انجام دهند.

  مفهوم سوادهای جدید از مطالعات سواد جدید[16] گرفته شد، مجموعه آثاری که به مطالعه سواد نه به‌عنوان موضوع سنجش یا مهارت، بلکه به‌عنوان یک عمل اجتماعی که از یک بافت تا بافت دیگر متفاوت است، توجه می‌کند (استریت[17]، 2008). او در ادامه بیان می‌کند (استریت،1984)، سواد به‌عنوان یک عمل اجتماعی و به‌عنوان مفاهیم خواندن و نوشتن درک می‌شود. این ماهیت اجتماعی سواد توسط جانسون (2011) به‌صورت زیر بیان‌شده است:

  مفهوم سواد که نتیجه‌گذار از فناوری اطلاعات است، در هرزمانی تغییر می‌کند. باسواد بودن به معنی دانستن اینکه چگونه با اسمتان امضاء کنید است. ازنقطه‌نظر دیگر به معنای توانایی خواندن و نوشتن لاتین است. امروزه باسواد بودن، به معنای توانایی خواندن و درک یک روزنامه در زبان مادری‌تان است.

  در سال 2005 شاهد دو مفهوم سواد چندرسانه‌ای[18] و فراسواد[19] هستیم. «سواد چندرسانه‌ای» از ساختاری یکپارچه تشکیل‌شده و از مجموعه‌سازی، تولید و به اشتراک‌گذاری دانش در جوامع مشارکتی پیوسته پشتیبانی می‌کند و «فراسواد» به ترویج تفکر انتقادی و همکاری در عصر رقومی با ایجاد چارچوبی جامع برای مشارکت مؤثر در رسانه‌های اجتماعی و جوامع پیوسته توجه می‌کند (کولتای، اسپیرانس و کاروالیکس[20]، 2015).

  ریدلی[21] (2012) چشم‌انداز آینده را پساسواد نامید و آن را به‌عنوان «وضعیتی که خواندن و نوشتن، دیگر ابزار ارتباطی غالب نیست» بیان کرد، درحالیکه کرس[22] (2003) از اشیای بصری بجای حروف و صفحه‌نمایش‌ها به‌جای کتاب‌ها صحبت می‌کند. رینی[23]، مدیر پروژه اینترنت پیو[24]، شش نوع از سواد جدید را در یک سخنرانی توصیف می‌کند:

* سواد گرافیکی: تفکر بصری و تسلط بر زبان روی صفحه و نمایش بصری اطلاعات

* سواد راهبری: یادگیری از طریق یک محیط غیرخطی و فرامتنی که می‌تواند سازمان‌دهی نشده باشد.

* سواد بافتی: مشاهده پیوندهای میان قطعات داده و اطلاعات در یک فرارسانه

* سواد تمرکز: تجربه تأمل و تفکر عمیق و لذت بردن از اوقات فراغت و افکار پوچ

* سواد شکاکیت: یادگیری برای ارزیابی اطلاعات و نحوه ارزیابی درستی و منبع آن

* سواد شخصی: (درک موجودیت رقومی و ردپای رقومی؛ مدیریت حریم خصوصی و ارائه خودتان)

  اسناولی و کوپر[25] (1997) 34 اصطلاح سواد را شامل سواد کشاورزی، سواد سینمایی، سواد رقص، سواد جغرافیایی، سواد حقوقی، سواد شغلی و ... شناسایی کردند و بادن (2001) در پراستنادترین بررسی‌هایش، شش اصطلاح پراستفاده در ارتباط باسواد اطلاعاتی که اغلب مترادف یکدیگرند برمی‌شمارد که شامل 1) سواد رایانه مترادف باسواد ای‌اتی، سواد فناوری اطلاعاتی و سواد الکترونیکی؛ 2) سواد اطلاعاتی الکترونیکی؛ 3) سواد کتابخانه‌ای؛ 4) سواد رسانه‌ای؛ 5) سواد شبکه مترادف باسواد اینترنت، فراسواد؛ 6) سواد رقومی مترادف باسواد اطلاعاتی رقومی

  به‌این‌ترتیب، سواد جدید با فناوری‌های جدید گره‌خورده است. این واقعیت که باسواد بودن هرچند داشتن دانش و تحصیل‌کرده بودن را تائید می‌کند، اما دارای مرزی با ماهیت دوگانه است که اینترنت و دیگر انواع فناوری اطلاعات و ارتباطات، ماهیت خواندن، نوشتن و ارتباط را دوباره تعریف می‌کنند. در سال‌های آینده برای بهره‌برداری از پتانسیل فناوری اطلاعات و ارتباطات نیاز به تعریف سوادهای جدید است و مسئولیت ما این است که سوادهای جدید را درون برنامه‌های درسی مناسب ادغام کنیم (آی آر ای[26]، 2009).

  خلاصه اینکه با در نظر گرفتن مفهوم اشاره[27] که توسط زبان شناسان برای تعریف کلماتی که معنای آن‌ها با تغییر بافت به‌سرعت تغییر می‌کند، می‌توان گفت معنای سواد تبدیل به اشاره‌شده است، زیرا عصر فناوری اطلاعات و ارتباطات به‌سرعت در حال تغییر است. داشتن سواد در جهانی که در درجه اول با استفاده از فن‌آوری‌های کتاب شناخته شد، اطمینان نمی‌دهد که امروز کاملاً باسوادیم. آینده با فناوری‌های جدیدتری که هنوز ظاهر نشده‌اند تعریف می‌شود (لو[28] و همکاران، 2013).

  1. به‌منظور درک بهتر انواع سوادها و دست یافتن به یک دیدگاه طبقه‌بندی شده از سوادها در عصر حاضر، آن‌ها را در سه دسته سوادهای نوزاد[29]، سوادهای تغییر شکل یافته[30] و سوادهای فرامردمی[31] (کارویلکس[32]، 2014) قرار داده‌ایم که در ادامه تشریح خواهیم کرد.
  1. 1)سوادهای نوزاد
  • سواد مالی: یکی از سوادهای پیشرو سواد مالی بود که دربردارنده مفاهیمی از نوع آگاهی‌های مالی، دانش و علم در خصوص محصول‌های مالی و موسسه‌های مالی و یا مفاهیمی چون مهارت‌های مالی مانند توانایی محاسبه پرداخت بهره و به‌طورکلی توانایی مالی در خصوص مدیریت پول و برنامه‌ریزی مالی باشد؛ اگرچه در عمل این مفاهیم باهم هم‌پوشانی دارند و مشترک هستند (دیانتی و حنیفه زاده، 1394).

  هیلی[33](2010) سواد مالی را به توانایی تصمیم‌گیری آگاهانه در مورد نحوه استفاده و مدیریت پول و تراکنش‌های مالی خود به‌صورت برخط (آنلاین) و شامل صرفه‌جویی در هزینه‌ها، بانکداری، بودجه­‌بندی، راهنمایی خرید هوشمند، درک نوع وام و اعتبارات و نحوه مدیریت بدهی، سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی مالی، انتخاب برنامه‌های مناسب تلفن همراه، اجتناب از کلاه‌برداری‌ها و خرابکاری‌ها و اصول اولیه در مورد بیمه و بازنشستگی بیان می‌کند.

  همچنین سازمان همکاری اقتصادی و توسعه جهانی سواد مالی را این‌گونه تعریف کرده است: سواد مالی عبارت از دانش و درک مفاهیم و مخاطرات مالی و مهارت‌ها، انگیزش و اطمینان برای به‌کاربستن چنین دانش و درکی، به‌منظور اتخاذ تصمیم‌های اثربخش در طیفی از زمینه‌های مالی برای بهبود رفاه مالی افراد و جامعه و همچنین برای توانمندسازی در جهت مشارکت در زندگی اقتصادی است. درهرحال تعاریف متعددی از سواد مالی ارائه‌شده است که طیفی از داشتن دانشی از مفاهیم مالی تا توانایی برنامه‌ریزی مالی برای نیازهای آینده را در برمی‌گیرد (نقل ازاسلامی بیدگلی وکریم خانی، 1394).

  • سواد حقوقی و روانشناسی: سواد حقوقی به‌عنوان سواد معمولی رقومی که وکلا و دانشجویان دانشکده حقوق (مارگولیس و موری[34]، 2012) باید بدانند متولد شد و سواد روانشناسی نیز به‌ویژه برای دانشجویان، به‌عنوان برخورداری از دانش عمومی درباره اصطلاحات و مفاهیم اساسی روانشناسی (بانیو[35]، 1990) ظهور کرد. چند سال بعد، این مفهوم به شهروندان باسواد حقوقی و روانشناسی گسترش یافت (دان[36]، 2013، تیلور، هالمی و میر[37]، 2011). در حال حاضر برای هر شهروند اینترنتی (نیتیزن)[38] حائز اهمیت است تا با موضوعات حساس حقوقی و روان­شناختی که بازندگی روزمره او در ارتباط است آگاه باشد و اطلاعات مرتبط را از مجراهای اطلاعاتی صحیح جستجو، بازیابی و درک کند.
  • سواد سلامت: انفجار صفحات اطلاعات بهداشتی برای بیماران و پزشکان و نیز سایر ابزارها و برنامه‌های کاربردی سلامت روان (بهرمن[39]، 2012) باعث تغییر از آگاهی از سلامت به سواد سلامت شد و این نشانگر گامی روبه‌جلو بود.

  سواد سلامت به میزان توانایی افراد در به دست آوردن، تحلیل کردن و فهمیدن اطلاعات و خدمات اولیهبهداشتیکه به آن نیاز دارند تا بتوانند در مورد مسائل مربوط به‌سلامتی خود مشارکت داشته و تصمیم‌های درستی را اتخاذ کنند؛ اما باید توجه داشت که سواد سلامت مفهومی فراتر از توانایی‌های فردی یک شخص است. سواد سلامت به توانایی‌ها، سلایق و انتظاراتتهیه‌کنندگاناطلاعات و مراقبت‌های مربوط به‌سلامت مانند پزشکان، پرستاران، رسانه‌ها و بسیاری دیگر از افراد نیز ارتباط دارد. از دیدگاه کلی‌تر می‌توان توانایی‌های لازم در کسب سواد سلامت را به سه گروه به ترتیب زیر تقسیم‌بندی کرد: توانایی خواندن برگه‌های رضایت‌نامه، برچسب‌ها و پیوست‌های مربوط به داروها و سایر اطلاعات نوشتاری مربوط به حوزه‌های سلامت و بهداشت؛ توانایی درک اطلاعات نوشتاری و شفاهی که از طرف پزشک، پرستار، داروساز و بیمه‌گر به فرد ارائه می‌شود؛ و توانایی عمل کردن بر اساس دستورالعمل‌های مربوط به برنامه‌های دارویی و مراقبت‌های پزشکی (کیک بوش[40]، 2001).

خلاصه اینکه سواد سلامت را به معناي ظرفيت افراد براي به دست آوردن، پردازش و درك اطلاعات سلامت و خدمات اساسي موردنیاز براي تصميمات مناسب جهت مراقبت از سلامت تعريف کرد.

  • سواد آینده[41]: مفهوم سواد آینده در ابتدا به‌طور مستقیم به ارتقاء مجموعه مهارت‌های سیاست‌مداران (میلر[42]، 2011) در مورد برنامه‌ریزی آینده مرتبط بود. نظام‌ها و مدل‌های پیشنهادی سواد آینده، من‌جمله فنون سناریوسازی، می‌تواند به همه کمک کند تا تصمیمات بهتری در مورد آینده بگیرند و از آینده درست استفاده کنند. همچنین میلر (2011) در یادداشت کوتاهی با عنوان یونسکو پیشگام سواد آینده چنین می‌گوید:

  آیا از آینده استفاده می‌کنید؟ در مورد آن فکر کنید منظور از «استفاده از آینده» چیست؟ اگر شما قصد دارید برای قهوه خوردن با دوستانتان برنامه‌ریزی کنید یا زمانی که به سرکار خود می‌روید، چتر خود را به همراه بردارید، درواقع شما در حال استفاده از آینده هستید. به دلیل آنکه این تصویری است که شما در مورد آنچه ممکن است اتفاق بیفتد، اختراع کرده‌اید و انتخاب‌های شما را در حال حاضر شکل می‌دهد. تنها کاری که می‌شود این است که اکثر مردم در مورد اینکه چرا و چگونه از آینده استفاده می‌کنند فکر نمی‌کنند. آن‌ها فقط آن را انجام می‌دهند. بااین‌حال همه می‌دانند که آینده مهم است. در مورد آینده تغییر آب‌وهوا نگران هستیم. امیدواریم فردا صلح‌آمیز و با آرامش باشد و اکنون خواهان آموزش بهتر و مراقبت‌های بهداشتی هستیم.

  تنها مشکل این است که تعداد کمی از مردم فکر می‌کنند که آینده چه چیزی است و چگونه باید آن را برای یک کار خاص استفاده کرد. سواد آینده یک قابلیت است، مانند سواد خواندن و یا مفهوم توسعه‌یافته توسط آمارتا سن و مارتا ناس بیوم[43]، یعنی توانایی تجربه کردن آزادی. هنگامی‌که فردی باسواد آینده است، می‌دانند چگونه از آینده برای غلبه بر چالش‌های خاص کمک بگیرند و از روش‌ها و ابزارهایی مناسب استفاده کند. درست مانند یک نجار که می‌داند اگر می‌خواهند میخکی را بکوبد، بهتر است از یک چکش بجای یک پیچ‌گوشتی استفاده کند. امروزه، بسیاری از مردم از دانش عملی در مورد چگونگی استفاده از آینده برخوردار نیستند. شاید عجیب‌وغریب باشد که بگوییم، تقریباً همه، حتی نوزادان، همیشه از آینده استفاده می‌کنند، اما درباره قابلیت‌های آن بسیار کم می‌دانند. یونسکو، به‌عنوان یک‌ راه‌حل یک آزمایشگاه پیشرفته ایده‌ها همانند آزمایشگاه‌های شیمی یا روانشناسی تأسیس کرد تا نشان دهد مردم در سراسر جهان از استفاده از آینده چه می‌دانند.

  آزمایشگاه سواد آینده[44] یک روش‌شناختی نوآورانه اقدام پژوهی و یادگیری عمل است که به افراد امکان می‌دهد تا دلایل استفاده از آینده و نحوه استفاده از آن را کشف و به اشتراک بگذارند. شرکت‌کنندگان در این آزمایشگاه می‌توانند راه‌حل‌های جدیدی را بیابند، طیف گسترده‌ای از فرضیه‌ها را آزمایش کنند و در مورداستفاده از آینده برای بهبود جهانشان یاد بگیرند. در آزمایشگاه سواد آینده افراد توانایی استفاده از آینده به روش‌های جدید و مؤثر را دارند.

خلاصه اینکه سواد آینده قابلیت استفاده از آینده است.

  1. 2)سوادهای تغییر شکل یافته

دومین گروه از سوادهای نوظهور متشکل از نسخه‌های بهبودیافته و تغییریافته شکل‌های اولیه سواد، به دنبال تغییرات ذاتی و اساسی در حوزه‌های معین آن بود که در زیر به آن پرداخته می‌شود:

  • سواد بصری[45]، سواد بصری به مهارت انسانی در فهم و ترجمه تصویر اطلاق می‌شود؛ به‌عبارت‌دیگر توانایی تفسیر، ترجمه و معناسازی اطلاعات ارائه‌شده به شکل تصویراست. سواد بصری مجموعه توانایی‌هایی است که فرد را قادر می‌سازد به شیوه‌ای اثربخش به یافتن، تفسیر، ارزیابی، به‌کارگیری و خلق تصاویر و رسانه‌های بصری اقدام کند. مهارت‌های سواد بصری، یادگیرنده را برای درک تحلیل اجزای بافتاری، فرهنگی، اخلاقی، زیباشناختی و فنی ملازم با تولید و کاربرد مواد بصری مجهز می‌کند (قاسمی، 1385).

  البته این درک عموماً از نوع آگاهانه است و گونه‌های مختلف بازنمایی تصویری[46] و قواعد بصری برای درک عملکرد و معنی آن‌ها، در حیطه دانش سواد بصری قرار می‌گیرد. بازنمایی بصری توسط بالچین و کولمن[47] (1965) به‌عنوان نمایشی از توانایی‌های بصری فضایی ساخته شد که به‌عنوان توانایی درک و ارائه اطلاعات در قالب طرح‌ها، عکس‌ها، گراف‌ها، نقشه‌ها، برنامه‌ها، نمودارها، گراف‌ها و دیگر فرمت‌های غیر متنی و دوبعدی. اقتصاد مدرن به‌طور فزاینده‌ای بر روی گرافیک برای برقراری ارتباط با اطلاعات وابسته است. پیشرفت در فن‌آوری اطلاعات و ارتباطات و فنون مصورسازی اهمیت دسترسی و استفاده از گرافیک، بازنمایی بصری اطلاعات را افزایش داده است. به‌طوری‌که مفهوم بازنمایی بصری (الدریج و شپارد[48]، 2000)، به‌طور فزاینده‌ای تبدیل به مفهوم بازنمایی بصری اطلاعات[49] و بخشی از سواد طراحی عام شد (هلر[50]، 2014). خلاصه اینکه بازنمایی تصویری اطلاعات، تبدیل اطلاعات در قالب عکس، طرح، نمودار، نقشه و هرگونه اشکال تصویری که بتواند به درک مطلب کمک کند اطلاق می‌شود.

  • سواد بازی به واژگان دانشگاهیان و معلمان وارد شد تا به بازی جوانان به‌طورجدی ... تجزیه‌وتحلیل بازی‌ها و دنیای بازی‌ها به‌عنوان متن توجه شود (بیویس[51] و همکاران، 2012). چند سال بعد، بازی‌های جدی به بخش جدایی‌ناپذیری از محیط‌های یادگیری تبدیل شد. مفهوم بازی انگاری[52] شکل گرفت که به استفاده از تفکر بازی و مکانیک بازی در بافت‌هایی که ماهیت بازی ندارد اطلاق می‌شود. به عبارتی بازی انگاری استفاده از خصوصیت‌ها و تفکرات بازی گونه است در زمینه‌هایی که ماهیت بازی ندارند. انگار کردن کار به بازی یا بازی‌انگاری را می‌توان مفهومی قدیمی دانست که چند سالی است دیدگاهی علمی و منسجم گرفته است (دیتردینگ[53] و همکاران، 2011). مفهوم اولیه بازی‌انگاری استفاده کردن از انگیزاننده‌های طبیعی برای به حرکت درآوردن مخاطب است. ازآنجاکه یکی از انگیزاننده‌های جذاب برای انسان تفریح و بازی است، این نقطه را می‌توان همان نقطه آغازین مفهوم بازی‌انگاری دانست. مفهوم بازی‌انگاری را هم‌اکنون می‌توان در بسیاری از زمینه‌های تجاری و محصولات، آموزش‌های اجتماعی، پزشکی، درمان اختلالات فکر و ذهنی، درمان فراموشی و یا حتی آموزش‌های نظامی مشاهده کرد و چیزی که در همه آن‌ها مشترک است سعی در افزایش یادگیری و درگیر ساختن کاربر با محصول است (زیچرمن، 2011؛ هوتاری و هماری، 2012)[54]. در حقیقت، از بازی‌انگاری می‌توان جهت ایجاد جذابیت در یادگیری، انجام فرایندهای تکراری و یا کارهای غیر جذاب برای مقاصد غیربازی‌گونه استفاده کرد و این خاصیت را می‌توان مهم‌ترین دلیل فراگیری این زمینه جدید در عرصه‌های مختلف دانست. نحوه ایجاد محیط بازی خاص، نحوه ترکیب کار با بازی، نحوه ایجاد انگیزه، توجه و مدیریت زمان - این‌ها مسائل اصلی سواد بازی انگاری آینده یعنی بازی نمایی[55]است.
  • سواد مشارکتی: دنیای بی‌نظیر رسانه‌های اجتماعی توانایی جدیدی در فضاهای عمومی و نیمه‌عمومی ایجاد کرده است که شامل سواد مشارکتی است. میلیون‌ها نفر تبدیل به شهروندان اینترنتی فعال در انجمن‌های اجتماعی، گروه‌های هم علاقه و سراچه‌های اجتماعی شده‌اند. بحث‌ها در سواد مشارکتی به‌شدت به‌کارگیری هوش در عمل و در زندگی واقعی برای موفقیت در این فضای پرهیاهو تأکید می‌کند. به‌طوریکه اقدامات عملی در اجتماع، مجموعه سواد جدیدی یعنی هوش عملی[56] را ایجاد می‌کند (نقل ازکولتای، اسپیرانس و کاروالیکس، 2015).

   هوش عملی عبارت است از به‌کارگیری هوش در عمل و در زندگی واقعی. مدارس به باسوادسازی تأکید فراوانی دارند، اما به پرورش هوش‌عملی کمتر توجه می‌شود. باید توجه داشت قسمتی از زندگی واقعیت کوشش برای کسب و تحصیل است. توجه به فرایندهای چون استدلال کردن، قضاوت کردن، مقایسه کردن و مقابله کردن نظریه‌های گوناگون، توجه به ابعاد مساله و چالش‌های علمی و هوشمندانه به زندگی نظری و دانشگاهی مربوط می‌گردند. بخش دیگر زندگی، موفقیت در زندگی واقعی، توجه به آداب معاشرت با دیگران، معاملات و ... (خدایاری و شکوهی یکتا، 1384) و همچنین توانایی تنظیم دستورالعمل‌ها، برنامه‌ریزی راهبردی، مدیریت اختلافات و وظایف اشتراک‌گذاری است که هوش عملی را تشکیل می‌دهند.

  • سواد رسانه‌ای: سواد رسانه‌ای اغلب در کنار سواد اطلاعاتی بیان می‌شود. پاتر (2004) سواد رسانه‌ای را مجموعه‌ای از چشم اندازه است که ما به‌طور فعالانه برای قرار گرفتن در معرض رسانه از آن‌ها بهره‌برداری می‌کنیم تا معنای پیام‌هایی را که با آن‌ها مواجه می‌شویم تفسیر کنیم. یک فرد باسواد رسانه‌ای قادر خواهد بود هم رسانه‌های الکترونیکی و هم رسانه‌های چاپی را تولید، تحلیل و ارزیابی و رمزگشایی کند. هدف اساسی سواد رسانه‌ای خودمختاری انتقادی در رابطه با تمامی انواع رسانه‌ها است. در آموزش سواد رسانه‌ای، تأکید بیشتر بر روی مواردی همچون آگاه‌سازی شهروندان، اظهار و تقدیر زیبایی‌شناختی، پشتیبانی اجتماعی، عزت‌نفس و صلاحیت مصرف‌کنندگان است (آفدرهید[57]،1992).

  تعریف دیگری از سواد رسانه‌ای از سوی چندین سازمان اتحادیه اروپا ارائه‌شده است که بر جنبه‌های انتقادی تأکید دارد: سواد رسانه‌ای به‌طورکلی به توانایی دسترسی به رسانه‌ها تعریف می‌شود و به‌طور انتقادی جنبه‌های مختلف رسانه‌ها و محتوای رسانه‌ها و رسانه‌ها را ارزیابی می‌کند و ارتباطات را در بافت‌های مختلف ایجاد می‌کند (اتحادیه اروپا[58]، 2007).

   در سواد اطلاعاتی، اشیاء اصلی اطلاعاتی نشریات داوری شده و ارزیابی‌شده، مانند کتاب‌ها و مجلات علمی هستند. در مقابل، سواد رسانه‌ای بر رسانه‌های جمعی مانند روزنامه‌ها و تلویزیون تأکید دارد که به دلیل تولید سریع اعتبار کمتری دارند (لائو[59]، 2013). سواد رسانه‌ای و سواد اطلاعاتی تا حدی باهم همپوشانی دارند و مکمل یکدیگرند و هر دو اساساً باهدف پرورش مهارت‌های مشابه (لئو، 2013) هستند.

  سواد اطلاعاتی و سواد رسانه‌ای اخیراً با یکدیگر تحت مفهوم سواد رسانه‌ها و اطلاعاتی بیان می‌شود. سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی شامل دانش، نگرش‌ها و مجموع مهارت‌های موردنیاز برای دانستن اینکه چه زمانی و چه اطلاعاتی نیاز است؛ کجا و چگونه این اطلاعات به دست می‌آید، چگونه آن را ارزیابی انتقادی و آن را پس از دسترسی سازمان‌دهی کنیم؛ از آن اخلاقی استفاده کنیم (ایفلا، 2011) است. بیانیه مسکو درباره فرد باسواد رسانه‌ای و اطلاعاتی اضافه می‌کند که افراد باسواد رسانه‌ای و اطلاعاتی می‌دانند و می‌توانند از رسانه‌های گوناگون، منابع اطلاعاتی و کانال‌های مختلف در زندگی خصوصی، حرفه‌ای و عمومی خود استفاده کنند (ایفلا، 2012).

  • سواد علمی: شامل آشنایی با روش‌ها، رویکردها، نگرش‌ها و مهارت‌های مربوط به تفکر علمی و انجام پژوهش‌ها است. همچنین می‌توان اضافه کرد که فرد باسواد علمی، قادر به درک مقالات نشریات و تشخیص اعتبار آن‌ها نیز هست (ان ای اس[60]، 1996)
  • سواد داده‌ها: مفهوم سواد داده‌ها مفهوم جدیدی نیست. با این‌ حال، نقش‌های جدید و نوظهور به میزان قابل‌توجهی بر ماهیت آن تأثیر گذاشته است. عدم شفافیت مرزهای بین اطلاعات و داده نیز تأثیر تعیین‌کننده‌ای داشته است (اشنایدر[61]، 2013).

سواد داده‌ها، افراد را به دسترسی، تفسیر، ارزیابی انتقادی، مدیریت، کنترل و استفاده اخلاقی از داده‌ها قادر می‌سازد.

  ماندینچ و گومر[62] (2013، ص 30) سواد داده را به‌عنوان «توانایی» درک و استفاده از داده‌ها به‌طور مؤثر برای تصمیم‌گیری «تعریف می‌کنند. آن‌ها اضافه می‌کنند که آن مجموعه مهارت تخصصی و پایگاه دانش است که ما را قادر می‌سازد تا داده‌ها را به اطلاعات و درنهایت به دانش عملی تبدیل کند. مهارت‌های سواد داده‌ها شامل دانستن چگونگی شناسایی، جمع‌آوری، سازمان‌دهی، تجزیه‌وتحلیل، خلاصه و اولویت‌بندی داده‌ها است. سواد داده به‌عنوان «قابلیت در گردآوری، پیوند، سازمان‌دهی و توسعه دانش و بینش از داده‌های خام (نقل از (کارویلکس، 2014) خویشاوند آن، سواد آماری (به‌عنوان توانایی درک و ارزیابی آمارها از محیط رسانه‌ای و درک ارتباط آن در تمام جنبه‌های زندگی) است. در چند سال گذشته، به لطف داده‌های باز، داده‌های پیوندی، تولد روزنامه‌نگاری داده‌ها و علم داده‌ها به طرز عجیبی، شاهد ظهور داده‌های حجیم با منابع عظیم و گوناگون پشت آن هستیم که این داده درک عمیقی از بافتی که در آن داده‌ها ایجاد شده است می‌کند...

  • سواد رقومی: هدف هر دو سواد اطلاعاتی و سواد رقومی همیشه یکسان است، یعنی اطلاعات. با این‌ حال، سواد اطلاعاتی توانایی‌ها و مهارت‌های مربوط به یافتن، بازیابی، تجزیه‌وتحلیل و استفاده از اطلاعات را بیان می‌کند. در مقابل، سواد رقومی نه‌تنها بر خلق اطلاعات تأکید دارد بلکه بر استفاده از فناوری رقومی نیز توجه می‌کند (کویین و دیگنارو[63]، 2010).

  مفهوم سواد رقومی از سوی گیلستر[64] (1997) معرفی شد و نشان‌دهنده توانایی خواندن و درک فرامتن‌ها بود (بادن[65]، 2001). گیلستر (1997) سواد رقومی را به‌عنوان توانایی درک و استفاده از اطلاعات از منابع مختلف رقومی توضیح داد. او چهار مهارت اصلی سواد رقومی را شامل جستجو در اینترنت؛ راهبری فرامتن؛ ساختن دانش؛ و ارزیابی محتوای بیان کرد.

  تعریف مارتین[66] (2006) از سواد رقومی بر معنای وسیع و نقش رسانه‌ها تأکید دارد. سواد رقومی آگاهی، نگرش و توانایی افراد برای استفاده مناسب از ابزار و امکانات رقومی برای شناسایی، دسترسی، مدیریت، ادغام، ارزیابی، تجزیه‌وتحلیل و ترکیب منابع رقومی، ایجاد دانش جدید، ایجاد افسردگی رسانه‌ها و برقراری ارتباط با دیگران درزمینهٔ مای خاص شرایط زندگی، به‌منظور فعال ساختن فعالیت اجتماعی؛ ودرک این روند...

  خلاصه اینکه سواد رقومی شامل توانایی خواندن و تفسیر رسانه‌ها و استفاده از اطلاعات در فرمت‌های مختلف در طیف گسترده زمانی. همچنین قادر به عملکرد مؤثر در انجام وظایف در یک محیط رقومی است (ویلسون و همکاران، 2011).

  1. 3)سوادهای فرامردمی

  عصر بعدی فرهنگ، متعلق به کیفیت جدیدی از جهان رقومی یعنی درون‌انگاره اینترنت همه‌چیز[67] است. اینترنت همه‌چیز به هر نوع ارتباطات یا تعاملاتی که از جانب کاربر صورت می‌گیرند و به یکپارچگی جهانی دستگاه‌های متصل ارتباط می‌یابند، گفته می‌شوند. مفهوم اینترنت همه‌چیز را برخی به مرحله چهارم اینترنت تعبیر می‌کنند. یکی از شرکت‌هایی که به‌طور تخصصی روی مفهوم اینترنت اشیاء کار می‌کند و به‌نوعی این مفهوم را ابداع کرده است شرکت سیسکو است که به‌واسطه محصول شبکه هوشمند خود به‌طور متمرکز روی اینترنت همه‌ چیز کار می‌کند. سیسکو این مفهوم را به‌نوعی همکاری و ارتباطات بلندمدت می‌داند. درواقع مزایای اینترنت همه‌ چیز ناشی از اثر ترکیبی این ارتباطات و ارزشی است که این ارتباطات روزافزون به‌واسطه ملحق شدن همه‌چیز به شبکه ایجاد می‌کنند.

  نسل بعدی شبکه‌ها به‌نوعی اینترنت همه‌چیز را شکل می‌دهد. این شبکه به‌واسطه ترکیب اشیا با فرایندها و با تحولات کسب‌وکارها و افراد حاصل می‌شود. حاصل جمع این موارد بهره‌وری‌های بالا و ارقام مالی است که هوش از سر می‌برد (شرع پسند، 1395).

  اینترنت همه‌ چیز را می‌توان در چارچوب چهارعنصر یا ستون تعریف کرد که ارتباطات در چارچوب این شبکه را مرتبط‌تر و ارزشمندتر نسبت به قبل انجام دهد و آن را به‌نوعی از اینترنت اشیا فراتر و متمایز می‌کنند. این چهارستون تشکیل‌دهنده مفهوم افراد، فرایندها، داده‌ها و اشیاء هستند. اطلاعات از طریق این چهارعنصر ارتباطات مبتنی بر اینترنت همه‌چیز منجر به تصمیم‌گیری و اقداماتی می‌شود که قابلیت‌های جدید، تجربه غنی‌تر و فرصت‌های اقتصادی غیرمنتظره‌ای را برای افراد، کسب‌وکارها و کشورها ایجاد می‌کنند. تعاملات بین عناصر یا ستون‌های اینترنت همه‌چیز ارزش اطلاعات جدید را آشکار می‌کنند. این عناصر به‌گونه‌ای باهم تعامل دارند که سه اتصال اصلی را در محیط اینترنت همه‌چیز ایجاد می‌کنند: افراد با افراد در ارتباط هستند، ماشین‌ها با افراد در ارتباط هستند و ماشین‌ها با ماشین‌ها در ارتباط هستند (شرع پسند، 1395).

  خلاصه اینکه «اینترنت همه‌چیز» یک محیط پیچیده و نمادین است و همان‌طورکه مارک پیس[68] پیش‌بینی کرد: ما در آستانه یک دوران کاملاً جدید هستیم که در آن شکل جدیدی از ارتباطات - فراتر از هر یک از ما، دربرگیرنده همه ما - ما را تبدیل به افراد فرامردمی کرده است. شهروند آنلاین معمولی، فرامردمی است که با الگوهای تعامل جدید، تحت رابط‌های طراحی‌شده، ابزارها و سیستم‌های پس‌زمینه (ازجمله سخت‌افزار، نرم‌افزار) فعالیت می‌کند و ارتباط برقرار می‌کند. در فضای اینترنت همه‌چیز باسواد کسی است که از سوادفرامردمی برخوردار است و خود را با روال‌های جدید ارتباط و تعامل با جهان هم‌ساز کرده است (نقل از (کارویلکس، 2014).

5.نتیجه‌گیری

  مفاهیم و معناهای مختلفی از واژه سواد متأثر از ارزش‌های فرهنگی، اهداف نهادی آموزشی، بافت سیاسی ایدئولوژیک، اقتصادی و بالأخص نظریه‌های آموزشی در طول تاریخ شکل‌گرفته‌اند که این واژه را تبدیل به مفهومی چندوجهی و پویا کرده‌اند. در این مقاله به سه دسته جدید از سواد شامل سوادهای نوزاد، سوادهای تغییر شکل یافته و سوادهای فرامردمی پرداخته شده است. بسیار مهم است که با قواعد بازی آینده و با شکل‌های جدید سواد، آشنا و هم‌ساز شویم. جمله مشهور آلن کی در مورد آینده این است که برای ساختن آینده بهترین راه آماده شدن در برابر آن است. سواد جدید با فناوری‌های جدید گره‌خورده است. این واقعیت که باسواد بودن هرچند داشتن دانش و تحصیل‌کرده بودن را تائید می‌کند، اما دارای مرزی با ماهیت دوگانه است که فناوری اطلاعات و ارتباطات، ماهیت آن را تعریف می‌کند. بدین ترتیب، در سال‌های آینده برای بهره‌برداری از پتانسیل فناوری اطلاعات و ارتباطات نیاز به تعریف سوادهای جدید هستیم.

6.ماخذ

  • اسلامی بیدگلی وکریم خانی (1394). چیستی، ضرورت و تعریف سواد مالی. بازیابی شده: http://asremali.ir/fa/news/2464، تاریخ دسترسی 28 مرداد 96.
  • خدایاری فرد، محمد و شکوهی یکتا، محسن (1384). تشخیص و درمان مشکلات روانشناختی کودکان و نوجوانان. تهران: یسطرون.
  • دیانتیدیلمی، زهرا، حنیفه‌زاده،محمد (1394)، بررســی وضعیت ســواد مالی خانواده‌هــای تهرانی و عوامل مرتبط با آن، دانــش مالی تحلیل اوراق بهادار، دوره 8 ،شماره 26 ،صفحه 139-1.
  • شرع پسند، محمدرضا، 1395().اینترنت همه‌چیز(Internet of Everything) چیست؟ بازیابی شده: https://chegane.com/%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D9%87%D9%85%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B2(Internet-of-Everything)-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%9F/731تاریخ دسترسی 28 مرداد 96.
  • شیخان، مهسا(1396). سواد چیست؟ مقدمه ای بر مطالعات انسان شناسی سواد. بازیابی شده: http://anthropologyandculture.com/fa/easyblog/2499 تاریخ دسترسی 28 مرداد 96.
  • ·قاسمی، علی حسین (1385) استانداردقابلیتهايسوادبصريبرايآموزشعالی، انجمنکتابخانه هايدانشکدهايوپژوهشی، مصوبهیئتمدیرةانجمنکتابخانههايدانشکدهايوپژوهشی،اکتبر 2011. فصلنامه علوم و فناوری اطلاعات. دوره 21، شماره 4: 97-119.

Addison, C. and Meyers, E. (2013), “Perspectives on information literacy: a framework for conceptual understanding”, Information Research, Vol. 18 No. 3, available at: www. informationr.net/ir/18-3/colis/paperC27.html#.VSUL3eGGPqU (accessed 19August 2017).

Aldrich, F., & Sheppard, L. (2000). Graphicacy: the fourth R? Primary Science Review, 64, 8–11.

Aufderheide, P. (1992). Media literacy. A report of the national leadership conference on media literacy. Washington, DC: Aspen Institute. Avalable at: http://www.medialit.org/reading_room/article356.html. (Accessed 19August 2017).

Balchin W and Coleman W (1965) Graphicacy should be theFourth Ace in the Pack, Times Educational Supplement, November 5, 3 (1), 23-28

Bawden, D. (2001), “Information and digital literacies: a review of concepts”, Journal of Documentation, Vol. 57 No. 2, pp. 218-259.

Beavis, C., OMara, J., & McNeice, L. (Eds.), (2012). Digital games: Literacy in action. Cambridge, MA: Wakefield Press.

Behrman, D. (2012). A health expert at your fingertips—the latest medical apps. The Telegraph. Avaliable at: http://www.telegraph.co.uk/health/9621612/A-health-expertat- your-fingertips-the-latest-medical-apps.html. (Accessed 19August 2017).

Boekhorst, A. (2003). Becoming information literate in the Netherlands. Library Review, 52(7), 298–309.

Boneau, C. A. (1990). Psychological literacy: A first approximation. American Psychologist, 45(7), 891.

Deterding, S., Dixon, D., Khaled, R., & Nacke, L. (2011). From game design elements to gamefulness: Defining gamification. In Proceedings of the 15th international academic MindTrek conference: Envisioning future media environments (pp. 9–15). New York, NY: ACM.

Dunn, D. (2011). The psychologically literate citizen: Foundations and global perspectives. Oxford: Oxford University Press.

Gilster, P. (1997). Digital literacy. New York: Wiley

Grenfell, M. & Bloome, D

Healey, J. (2010). Financial literacy. Thirroul, NSW: The Spinney Press

Heller, S. (2014). Design literacy: Understanding graphic design (3rd ed.). New York, NY: Allworth Press

Huotari, K. & Hamari, J. (2012). "Defining Gamification - A Service Marketing Perspective". Proceedings of the 16th International Academic MindTrek Conference 2012, Tampere, Finland, October 3–5

Johnson, A. M., Sproles, C., Detmering, R., & English, J. (2012). Library instruction and information literacy 2011. Reference Services Review, 40(4), 601–703.

Johnson, C. A. (2011). The information diet: A case for conscious consumption. Sebastopol, CA: O’Reilly

Johnston, B., & Webber, S. (2003). Information literacy in higher education: A review and case study. Studies in Higher Education, 28(3), 335–352.

Karvalics, L. Z. (2014). Emerging New Information Literacies – a Conceptual Outlook In: Kurbanoğlu, Serap et al. (eds): Information Literacy. Lifelong Learning and Digital Citizenship in the 21st Century Second European Conference, ECIL 2014, Dubrovnik, Croatia, October 20-23, 2014. Proceedings Springer (Communications in Computer and Information Science), 2014 pp. 37-46.

Kickbush, I. (2001). Health literacyL Addressing the health and education devide. Oxford university press

Koltay, T., Spiranec, Research 2.0 and the Future of Information Literacy. New York: Elseiver

Lau, J. (2013). Conceptual relationship of information literacy and media literacy. In Conceptual relationship of information literacy and media literacy in knowledge societies (pp. 76–91). Paris: UNESCO.

Leu, D. J., Kinzer, C. K., Coiro, J., Castek, J., & Henry, L. A. (2013). New literacies: A dual level theory of the changing nature of literacy, instruction, and assessment. In D. E. Alvermann, N. J. Unrau, & R. B. Ruddell (Eds.), Theoretical models and processes of reading (6th ed.)(pp. 1151–1180). Newark, DE: International Reading Association. Avaliable at: http://www.reading.org/Libraries/books/IRA-710-chapter42.pdf. (Accessed 19August 2017).

Livingstone, S., van Couvering, E. J., & Thumin, N. (2008). Converging traditions of research on media and information literacies: Disciplinary and methodological issues. In D. J. Leu, et al. (Eds.), Handbook of research on new literacies (pp. 103–132). Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum Associates.

Lonsdale, M. and McCurry, D. (2004), Literacy in the New Millennium, NCVER, Adelaide

Mair, C., Taylor, J., & Hulme, J. (2013). An introductory guide to psychological literacy and psychologically literate citizenship. Heslington: The Higher Education Academy.

Mandinach, E. B., & Gummer, E. S. (2013). A systemic view of implementing data literacy in educator preparation. Educational Researcher, 42(1), 30–37.

Margolis, E., & Murray, K. E. (2012). Say goodbye to the books: Information literacy as the new legal research paradigm. University of Dayton Law Review, 38(1), 117.

Martin, A. (2006). Literacies for the digital age. In A. Martin & D. Madigan (Eds.), Digital literacies for learning (pp. 3–25). London: Facet

McClure, C.R. (1994), “Network literacy: a role for libraries?” Information Technology and Libraries, Vol. 13 No. 2, pp. 115-125

Miller, R.: Futures Literacy – Embracing Complexity and Using the Future. Ethos (10) 23--28 (2011)

Palmer, C., & Gelfand, J. (2013). Weaving scholarly communication and information literacy: Strategies for incorporating both threads in academic library outreach. In S. Davis-Kah & M. K. Hensley (Eds.), Common ground at the nexus of information literacy and scholarly communication (pp. 1–24). Chicago, IL: Association of College and Research Libraries.

Pinto, M., Cordón, J. A., & Diaz, R. G. (2010). Thirty years of information literacy (1977-2007): A terminological, conceptual and statistical analysis. Journal of Librarianship and Information Science, 42(1), 3–19.

Potter, W. J. (2004). Argument for the need for a cognitive theory of media literacy. American Behavioral Scientist, 48(2), 266–272

Qin, J., & D’Ignazio, J. (2010). Lessons learned from a two-year experience in science data literacy education. In: Proceedings of the 31st annual IATUL conference, 20-24 June 2010. 2,

Rainie, L.: How Libraries can Survive in the New Media Ecosystem HELIN Library Consortium (2009), Avaliable at: http://www.pewinternet.org/2009/01/14/howlibraries-cansurvive-in-the-new-media-ecosystem-2/ (accessed 19August 2017).

Ridley, M. (2012). Beyond literacy: Exploring a post-literate future. Avaliable at: http://www.beyondliteracy.com/.(accessed 19August 2017)

Savolainen, R. (2002), “Network competence and information seeking on the Internet: from definitions towards a social cognitive model”, Journal of Documentation, Vol. 58 No. 2, pp. 211-226.

Schneider, R. (2013). Research data literacy. In S. Kurbanoglu, et al. (Eds.), worldwide commonalities and challenges in information literacy research and practice (pp. 134–140). Cham: Springer International.

Snavely, L., & Cooper, N. (1997). The information literacy debate. Journal of Academic Librarianship, 23(1), 7–14

Spitzer, K., Eisenberg, M.B. and Lowe, C.A. (1998), Information Literacy: Essential skills for the Information Age, Syracuse University, New York, NY.

Street, B. (1984). Literacy in theory and practice. Cambridge: Cambridge University Press

Street, B. (2005). Understanding and Defining Literacy. UNESCO Reports

Street, B. (2008). New literacies, new times: Developments in literacy studies. In B. V. Street & N. H. Hornberger (Eds.), Encyclopedia of language and education (pp. 418–431). New York: Springer.

Wilson, C., Grizzle, A., Tuazon, R., Akyempong, K., & Cheung, C. K. (2011). Media and information literacy curriculum for teachers. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. Avaliable at: http://www.unesco.org/new/fileadmin/MULTIMEDIA/HQ/CI/CI/pdf/media_and_information_literacy_curriculum_for_teachers_en.pdf. (Accessed 19August 2017).

Zichermann, G. & Cunningham, C. (2011). "Introduction". Gamification by Design: Implementing Game Mechanics in Web and Mobile Apps (1st ed.). Sebastopol, California: O'Reilly Media.

Zurkowski, P. (1974). The information service environment: Relationships and priorities. Washington, DC: National Commission on Libraries and Information Science.


[1] دکتری علم اطلاعات و دانش شناسی، این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید

[2] - Computer literacy, Information literacy, digital literacy

[3] - Transliteracy, multiple literacy, metaliteracy, multimodal literacy, multicultural literacy, multilingual literacy, critical literacy

[4] - McClure, Spitzer, Bawden, Savolainen, Lonsdale and McCurry, Addison and Meyers

[5] - Zurkowski

[6] - Pinto, Cordon, and Diaz

[7] - Johnson

[8] - Goolging

[9] - Palmer & Gelfand

[10] - Boekhorst

[11] - Johnston & Webber

[12] - ALA

[13] - Grenfell& Bloome

[14] -Street

[15]- Livingstone, van Couvering, and Thumin

[16] - New Literacy Studies

[17] - Street

[18] - Transliteracy

[19] - metaliteracy

[20] - Koltay, Spiranec, and Karvalics

[21] - Ridley

[22] - Kress

[23] - Rainie

[24] - Pew

[25] - Snavely and Cooper

[26] - IRA

[27] - deixis

[28] -Leu

[29] - newborn literacies

[30] - transforming literacies

[31] - hyperpeople literacies

[32] - Karvalics

[33] - Healey

[34] - Margolis & Murray

[35] - Boneau

[36] - Dunn

[37] - Mair، Taylor & Hulme

[38] - Netizen

[39] - Behrman

[40] - Kickbush

[41] - Futures Literacy

[42] - Miller

[43] - Amartya Sen & Martha Nussbaum

[44] - Futures Literacy Laboratories (FLL)

[45] - Visual literacy

[46]- graphicacy

[47] - Balchin & Coleman

[48] - Aldrich & Sheppard

[49]- infographicacy

[50] - Heller

[51] - Beavis

[52] - gamification

[53] - Deterding

[54] - Zicherman, Houtari & Hamari

[55] - gamificacy

[56] - Operacy

[57] - Aufderheide

[58] -EP

[59] - Lau

[60] - NAS

[61] - Schneider

[62] - Mandinach & Gummer

[63] - Qin & D'Ignazio

[64] - Gilster

[65] - Bawden

[66] - Martin

[67] - Internet of Everything (IoE)

[68] - Mark Pesce

سواد داده‌ای و سواد اطلاعاتی چگونه به خبرهای جعلی پایان می‌‌دهد*

 کالو لیتارو[۱]

ترجمه: فاطمه یزدان‌پناه [1]

منبع: مجلهٔ فوربس، دسامبر ، ۲۰۱۶، www.forbes.com

  افزایش خبرهای جعلی، در درجهٔ نخست نشانهٔ این است که ما به‌عنوان یک جامعه نتوانسته‌ایم به شهروندان خود آموزش دهیم که دربارهٔ داده‌ها و اطلاعات، منتقدانه فکر کنند. این نشانه را از ایمیلی می‌توان مشاهده کرد که [مثلا] از یک شاهزادهٔ نیجریایی می‌رسد و به شما پیشنهاد می‌کند که اگر ۱۰ هزار دلار بابت هزینه‌های نقل و انتقال برایش بفرستید، ۱۰ بیلیون دلار به حساب شما منتقل خواهد کرد. هر روز افراد بسیاری این ایمیل را دریافت، و آن ۱۰ هزار دلار را به حساب این شیادان کلاهبردار منتقل می‌کنند. و این ماجرا همچنان ادامه دارد. اینترنت، هنر کلاهبرداری و دسترسی به اطلاعات نادرست را جهانی‌سازی کرده است و به یک پیام کوتاه این امکان را داده است که سراسر سیارهٔ زمین را فرا بگیرد و فرستندگان آن پیام بتوانند بذر آشفتگی را در کشورهای آن سوی جهان بپاشند.

فرایند سواد اطلاعاتی در حیطه علوم سلامت

رعنا کوثری[1]

  فرآیند سواد اطلاعاتی عبارت است از: مجموعه­‌ای از توانمندی‌­های یکپارچه و مشتمل بر کشف اندیشمندانۀ اطلاعات، درک چگونگی تولید و ارزش­‌گذاری اطلاعات، و استفاده از اطلاعات در خلق دانش جدید و مشارکت اخلاق­‌مندانه در مجامع یادگیری. در هر جامعه، برای هر شغل و در رشتۀ تحصیلی، زمانیکه صحبت از اطلاعات به میان می‌­آید، عمل بر اساس مهارت‌های سواد اطلاعاتی یک نیاز اساسی است.

  ازآن­جا که در حوزۀ سلامت سرعت تولید اطلاعات بسیار بالا است، حجم بسیار زیادی از اطلاعات در زمان کوتاهی تولید می‌­شود، منابع متنوعی این اطلاعات را ارائه می‌­دهند، و اطلاعات موجود در بازۀ زمانی کوتاهی با اطلاعات جدیدتر جایگزین می­‌شوند؛ به‌عبارت دیگر، نیمه‌عمر اطلاعات کوتاه است. بنابراین نیاز است افرادی که در حوزۀ سلامت فعالیت می­‌کنند برای دستیابی به­‌موقع به اطلاعات صحیح و استفاده از این اطلاعات برای رفع نیاز اطلاعاتی، دارای سواد اطلاعاتی باشند.

سواد اطلاعاتی سبز: پیوندی میان آموزه‌های زیست‌محیطی و اطلاعاتی

ایمان نریمانی[1]

مقدمه

  بحران‌های زیست‌محیطی به یکی از نگرانی‌های اصلی بشر در قرن 21 تبدیل شده‌ است. بیابان‌زایی، آلودگی آب­‌های­ سطحی و زیر‌زمینی به انواع مواد ‌شیمیایی، کاهش حجم جنگل‌ها، افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی، آلودگی ‌هوا و تخریب لایه اُزُن، تنها بخشی از مشکلات زیست‌محیطی جهان پیرامون ما را تشکیل می‌دهند. انسان به عنوان عامل تأثیرگذار و قربانی این بحران به شمار می‌رود، از این رو به اعتقاد عموم صاحب‌نظران محیط زیست اصلاح روند این بحران‌ها، در گرو اصلاح آموزه‌های انسان و تغییر در نگرش، بینش و دانش انسان‌ها نسبت به سرنوشت خود و محیط پیرامون است. بنابراین آگاه‌سازی عمومی و آموزش جامعه در رابطه با ارزش و اهمیت محیط‌زیست برای ادامه حیات بشر امری مهم است (علوی،۱۳۹۲، ص1). بحران‌­های زیست‌محیطی به‌طور منظم رو به افزایش هستند و این موضوع به یکی از مهم‌ترین بحث‌های بین‌المللی و درون دولت‌ها و سازمان‌ها تبدیل شده ‌است. کتابخانه‌ها یکی از سازمان­‌هایی هستند که در سال‌های اخیر دغدغه زیادی برای کمک به کاهش آسیب به محیط زیست داشته‌اند. "جنبش کتابخانه‌های سبز[2]" درنتیجه‌ی دغدغه‌های زیست‌محیطی کتابخانه‌ها در اواخر دهه 1990 به ­وجود آمد. نگرانی اصلی این جنبش کاهش اثرات زیست‌محیطی کتابخانه‌ها بر محیط زیست بوده ‌است (کوربانوقلو و بوستونی، 2014، ص47 به نقل از آنتونلی، 2008).

آمیختگیِ سواد اطلاعاتی و تفکر انتقادی

 

روح‌الله سلیمانی‌پور[1]

  سواد اطلاعاتی، در ساده‌ترین تعریف، مهارت «استفاده از اطلاعاتِ درست» و «استفادهٔ درست از اطلاعات» است. تفکر انتقادی نیز در تعریفی ساده، مهارت «درستْ اندیشیدن» و «شناخت اندیشهٔ درست» است. سواد اطلاعاتی در هر دو جنبهٔ خود، با مهارت تفکر انتقادی پیوند و ارتباطی استوار دارد. زیرا استفاده از اطلاعاتِ درست، مستلزم شناخت اندیشهٔ درست، و استفادهٔ درست از اطلاعات، در گرو درستْ اندیشیدن است. بنابراین، نوعی یگانگی و آمیختگی میان سواد اطلاعاتی و تفکر انتقادی برقرار است؛ و این پیوند و آمیختگی، می‌تواند بر سه فرایند آموزش، یادگیری، و استفاده از مهارت سواد اطلاعاتی تأثیری شگرف بگذارد. در عصر رسانه و محتوا، که از هر سو در محاصرهٔ انواع رسانه‌ها و در معرض بارش محتوا و اطلاعات گوناگونیم، دستیابی به محتوا و اطلاعاتِ درست جز با تفکر نقادانه یا سنجشگرانه‌اندیشی، امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، تفکر نقّادانه یکی از بنیادی‌ترین شاخص‌ها و مؤلفه‌های سواد اطلاعاتی شناخته می‌شود و آموختن سواد اطلاعاتی، بدون فراگیریِ مهارت تفکر انتقادی، ناقص و نارسا خواهد بود.

برند چیست و چه اهمیتی دارد؟

1وقتی برای خرید یک خوراکی وارد فروشگاه می‌شوید و خود را مجبور به "انتخاب" چند گزینه محدود از قفسه‌ای می‌بیند که پر از محصولات شرکت‌های مختلف است چه می‌کنید؟ انتخاب وقتی برایتان دشوار می‌شود که همه پیشنهادهای ممکن از کیفیت، ویژگی، محتوا و احتمالاً قیمتی یکسان برخوردار باشند و شما زمان چندانی در اختیار نداشته باشید! به کدام محصول اعتماد می‌کنید؟ کدام گزینه بهتر است؟ و به کدام موارد وفادار می‌مانید و به اصطلاح مشتری پر و پا قرص آن می‌شوید؟

  چنین موقعیت‌هایی، تنها منحصر به فضای تجاری نیست بلکه مشتریان سازمان‌های خدماتی نیز در وضعیت مشابهی قرار دارند: بانک‌ها، بیمارستان‌ها، دفاتر حقوقی، شرکت‌های بیمه و البته مراکز اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌ها.

امروزه سازمان‌های تجاری و غیر تجاری در محیطی رقابتی قرار گرفته‌اند. در این محیط، مشتریان و کاربران همواره می‌توانند انتخاب خود را تغییر دهند و محصول یا خدمت موردنظرشان را از سازمانی دیگر انتخاب کنند. در این وضعیت، جستجوی برگ برنده و افزایش احتمال انتخاب از سوی مشتری، به یکی از دغدغه‌های اصلی‌ترین تیم مدیریتی تبدیل کرده و توجه به اهمیت برند و برندسازی را پیش کشیده است.

 06علم اطلاعات، موضوعات و زمینه‌های پژوهشی فراوانی را دربردارد. یکی از این زمینه‌های تعامل انسان و اطلاعات است. تا کنون بیشتر پژوهش‌های رشته علم اطلاعات در حالت کلی و زیرمجموعه‌های موضوعی آن به بررسی اطلاعات به عنوان یک موجودیت بیرونی پرداخته‌اند. اما اگر دقیق‌تر به اطلاعات بنگریم، ملاحظه می‌کنیم که تمامی پردزاش‌های اطلاعاتی ما به عنوان بشر در ذهن و مغز ما صورت می‌گیرد. طبیعتا به دلیل توانایی بالای پردازش اطلاعات در ذهن به صورت خودآگاهانه و ناخودآگاهانه، طیفی از انواع روش‌ها برای بررسی آن ضروری است. تا امروز بیشتر پژوهش‌های رشته ما با تأکید بر روش‌های سنتی و خودآگاه کاربر بوده‌اند؛ بدین صورت که فرد در فضای پرسش و پاسخ و کاملا آگاهانه وضعیت خود را برای پژوهشگر بازگویی یا وانمود می‌کند.

 نویسندگان: رسنانی احمد [۱] لیلی هاشم [۲]، نورآسیه هارون* [۳]

ترجمه: حمیده جعفری پاورسی**

چکیده

این مطالعهٔ آزمایشی، وضعیت کنونی و روابط درونی میان معیارهای برندسازی شخصی معتبر و مؤثر و استراتژی‌های برندسازی شخصی معتبر را با تکیه بر سالها تجربه کاری ۴۵ کتابدار دانشگاهی در دانشگاه سینز مالزی بررسی میکند. این تحقیق بر شهرت دانشگاهی کتابداران دانشگاهی (الف)، مسئولیت آن‌ها در برابر کاربران و خدمات کتابخانه (ب) و ارتباط آن‌ها با کاربران کتابخانه (ج) تمرکز میکند.

صفحه1 از5